Umunsi Mukuru wa Eid ul Fitr mu Burundi: Inyigisho n'Akaranga k'Uyu Munsi mweranda
Eid ul Fitr, izwi kandi nka "Iddi" mu rurimi rw'Ikirundi, ni umunsi mukuru uhambaye cane mu buzima bw'Abayislamu bo mu Burundi no kw'isi yose. Uyu munsi uza usozera ukwezi kweranda kwa Ramadhani, ukwezi kw'amazinda, ugusenga, n'ukwisonzesha guhera akazuba karashe gushika karenze. Mu Burundi, igihugu kirangwa n'ubwuzuzanye bw'amadini, Eid ul Fitr n'umunsi w'ibirori, urukundo, n'ugusangira hagati y'imiryango n'abagenzi, hataraba n'idini uyu n'uyu asengamo.
Igisobanuro nyakuri ca Eid ul Fitr ni "Umunsi mukuru w'ugusozera ukwisonzesha." Nyuma y'iminsi mirongo itatu y'imyitozo yo mu mutima n'iy'umubiri, Abayislamu barahurira hamwe kugira bashimire Imana (Allah) ku ntege n'inkomezi yabahaye kugira bashobore kurangiza iryo banga. Si umunsi w'ivyaryo n'ivyinywerwa gusa, ahubwo ni umunsi w'ukubabarirana, ugufashanya, n'ugufata mu mugongo aboroheje kugira nabo biyumve mu munezero w'umuryango mugari.
Mu Burundi, uyu munsi urangwa n'isuku ridasanzwe mu mihana, abantu bambaye neza cane mu mpuzu nshasha z'akaranga k'abayislamu nk'amakanzu (boubous) n'ibitambaro vyiza ku bakenyezi. Ni igihe c'umunezero usasagaye mu mabarabara y'i Bujumbura, Gitega, Rumonge, n'ahandi hose hari imiryango y'Abayislamu. Uyu munsi urerekana neza ko ukwemera gushobora guhuza abantu mu mahoro n'ubumwe, bigatuma igihugu kironka umugisha w'Imana binyuze mu gusenga n'ugukundana.
Eid ul Fitr izoba ryari mu mwaka wa 2026?
Mu Burundi, umunsi mukuru wa Eid ul Fitr mu mwaka wa 2026 uteganyijwe kuzoba kuri:
Umusi: Friday
Itariki: March 20, 2026
Iminsi isigaye: Hasigaye iminsi 76 ngo uyu munsi ube.
Ni ngombwa kumenya ko itariki ya Eid ul Fitr itama ihama hamwe buri mwaka ku ndangaminsi ya kigorigori (Gregorian calendar). Ibi biterwa n'uko idini rya Islam rikoresha indangaminsi y'ukwezi (Lunar calendar/Hijri). Umunsi mukuru utangura iyo ukwezi gushasha kwa Shawwal kubonekeje mu mpera z'ukwezi kwa Ramadhani.
Mu Burundi, itariki ntakuka itangazwa na COMIBU (Communauté Islamique du Burundi) nyuma y'uko abashingantahe n'abanyamadini bageze kw'isonga baravye niba ukwezi kwabonetse. Mu mwaka wa 2026, ibirori bitegekanijwe gutangura ku mugoroba wo ku wa kane itariki 19 Ntwarante (March), maze umunsi mukuru nyamukuru ube ku wa gatanu March 20, 2026. Kubera ko ari umunsi ukurikiza ukuboneka k'ukwezi, harashobora kuba akagoro k'umunsi umwe bivanye n'akarere canke niba ijuru ryari rirengeje ibicu, ariko itariki ya leta yemewe ni iyo ngiyo.
Amamuko n'Ibisobanuro by'Uyu Munsi
Eid ul Fitr yatangujwe n'Umuhanuzi Muhammad (Imana imuhe amahoro n'imigisha) i Madina nyuma y'uko yimukiye yo avuye i Makka. Amateka avuga ko igihe Umuhanuzi yashika i Madina, yasanze abantu baho bafise iminsi ibiri y'ibirori n'imikino. Nuko arababwira ati: "Imana yabasubirije iyo minsi ibiri n'iyindi myiza kuruta: Eid ul-Adha na Eid ul-Fitr."
Kuva ico gihe, Eid ul Fitr yabaye ikimenyetso c'ugutsinda kw'umuntu ku ntege nke z'umubiri. Mu kwezi kwa Ramadhani, Umuyislamu yitoza kwirinda ibifungurwa, ibinyobwa, n'ingeso mbi guhera mu mutwenzi gushika akazuba karenze. Eid rero ni ingororano y'uwo muvuduko w'umutima. Ni umunsi ugaragaza ko nyuma y'ingorane (ukwisonzesha) haza akanyamunezero.
Mu Burundi, amateka ya Islam yagiye atumbereye cane mu bice vy'inkengera z'ikiyaga Tanganyika nka Rumonge, Nyanza-Lac, n'i Bujumbura (mu Buyenzi na Bwiza). Abayislamu b'Abarundi barazigamye aya migenzo kuva kera, bakayisangira n'abandi barundi mu mwanya w'amahoro. Eid ul Fitr ni uburyo bwo kwibuka ko twese turi abavandimwe imbere y'Imana, kandi ko gutsinda ibishuko ari kwo kunesha nyako.
Imigenzo n'Ibirori mu Burundi
Ibirori vya Eid ul Fitr mu Burundi biratandukanye cane n'iyindi minsi isanzwe kubera akanyamunezero n'uburyo abantu bavyitegura. Ibi ni bimwe mu biranga uyu munsi:
1. Gusenga mu gitondo (Salat al-Eid)
Iki nico gikorwa ca mbere kandi gihambaye kuruta ibindi byose. Abayislamu barazinduka bakiyuhagira (Ghusl), bakambara imyambaro myiza kuruta iyindi bafise, maze bakisiga imibavu ihumura neza. Barahurira mu bibuga binini (Musalla) canke mu misigiti minini nka Mosquée de la Solidarité Islamique i Bujumbura. Isengesho rya Eid ntiriba rimeze nk'ayandi asanzwe; rirangwa n'amajambo y'ugushimagiza Imana (Takbir) avugirwa mu ngerero: "Allahu Akbar, Allahu Akbar, La ilaha illa Allah..."
(Imana ni nkuru, Imana ni nkuru, nta yindi mana ihari atari Allah...). Nyuma y'isengesho, Imam arashikiriza inyigisho (Khutbah) yibanda ku rukundo, amahoro, n'ugukomeza ibikorwa vyiza byatangujwe muri Ramadhani.
2. Zakat al-Fitr (Gutanga intererano)
Imbere y'uko isengesho rya Eid ritangura, buri Muyislamu afise uburyo ategerezwa gutanga intererano y'ibiribwa canke amafaranga ahwanye na vyo ku bakene. Ibi biba bigira ngo n'abadafise uburyo bwo kugura ivyo barya bashobore gufata mu mugongo imiryango yabo maze bose basangire umunezero w'uwo munsi. Mu Burundi, usanga imiryango ihana ibitoke, umuceri, n'ibindi biribwa kugira ngo nta n'umwe arara n'inzara ku munsi wa Eid.
3. Ugusuhuza n'uguhoberana
Nyuma y'isengesho, abantu barasuhuzanya bati: "Eid Mubarak!"
(Eid ihererwe umugisha) canke "Taqabbalallahu Minna wa Minkum"
(Imana yakire ibikorwa vyacu n'ivyanyu). Mu Burundi, ni kenshi wumva abantu bavuga bati: "Iddi Nziza!"
. Abantu barahoberana, bagasomana ku matama, kandi abari bafitanye utubazo barababarirana bakiyunga.
4. Ivyaryo n'Ivyinywerwa
Kuzira kwisonzesha ku munsi wa Eid ni itegeko. Imiryango y'Abarundi itegura amafunguro aryoshe cane. Mu rugo rw'Umuyislamu w'Umurundi, ntushobora kubura:
Pilau: Umuceri utetswe n'ibirungo n'inyama z'inka canke z'intama.
Biryani: Ubundi bwoko bw'umuceri bufise uburyo bwihariye bw'ugutekwa.
Samosa na Mandazi: Ivyo bita "Snacks" bakoresha mu kwakira abashitsi.
Inyama zokeje: Cane cane iz'intama canke iz'inka.
Ibinyobwa: Imitobe (jus) itandukanye n'amazi, kuko inzoga zirabujijwe muri Islam.
5. Kugendera incuti n'abanyi
Uyu ni umunsi w'urugendo. Abantu baragenda kuraba abavyeyi babo, abagenzi, n'abarwayi. Abana nibo banezerwa cane kuko bahabwa udushimo tw'amafaranga canke ibikinisho (Eidi). Mu mabarabara y'i Bujumbura, usanga abana bambaye neza, bafise umunezero utagira uko ungana.
Akamaro k'uyu munsi mu Burundi
Eid ul Fitr ifise ikibanza kidasanzwe mu mutima w'igihugu c'Uburundi kubera mvo nyamukuru zikurikira:
- Ubumwe n'Ubwuzuzanye: Naho Abayislamu ari bake ugereranije n'Abakirisu mu Burundi, umunsi wa Eid urahuza bose. Abakirisu baragenda kuramutsa abagenzi babo b'Abayislamu, bagasangira amafunguro. Ibi bishimangira ubumwe bw'Abarundi n'amahoro arama mu gihugu.
- Gufasha Aboroheje: Binyuze muri Zakat al-Fitr, uyu munsi urafasha mu kugabanya inzara mu miryango itishoboye. Ni igihe c'ugutanga batarinze kuraba idini ry'uwo bahaye.
- Iterambere ry'Uruzi: Mu gihe ca Eid, amaduka agurisha impuzu, inyama, n'ibirungo arakora cane. Ibi bituma ubutunzi bw'igihugu bunyiganyiga neza kubera ikoreshwa ry'amafaranga mu birori.
- Ukuruhuka mu Mutwe: Nyuma y'akazi kenshi, uyu munsi uha Abarundi akanya ko kuruhuka, kwishimira ubuzima, n'ugushira imbere imiryango yabo.
Amakuru ajanye n'Umunsi w'Ukuruhuka (Public Holiday)
Mu Burundi, Eid ul Fitr ni umunsi mukuru w'ikiruhuko wemewe n'amategeko (Public Holiday). Ibi bivuze ko:
Ibiro vya Leta n'amabanki: Birugarwa kuri uyu munsi kugira ngo abakozi bashobore kwifanya n'imiryango yabo mu birori.
Amashure: Abanyeshure ntibagenda kw'ishure, kandi n'abanyeshure b'Abayislamu biga mu mashure y'idini rya gikirisu bararuhuka kugira bajye gusenga.
Amaduka n'Amasoko: Amasoko menshi arashobora kuguma akora ariko amaduka menshi y'Abayislamu (cane cane mu Buyenzi n'ahandi) aba yugawe mu gitondo mu gihe c'isengesho. Nyuma y'isengesho, amwe arashobora kwugurura ariko menshi aguma yugawe ngo abantu baryoherwe.
Ukwiyunguruza kw'abantu n'ibintu: Amabisi n'itakisi biraguma bikora, ariko usanga abantu benshi bagenda mu bice birangwamo ibirori.
Kuzoba ku wa Friday March 20, 2026 bituma uyu munsi uba uburyo bwiza bwo gutangura mpera z'indwi (weekend) ndende ku bakozi, bigatuma umunezero urushiraho kuba mwinshi. Leta y'Uburundi irasohora itangazo ryemeza uyu munsi binyuze mu bushikiranganji bujejwe abakozi n'akazi, kandi umukuru w'igihugu kenshi arashikiriza ubutumwa bw'icipharo ciza ku Bayislamu bose.
Inama ku bifuza kwifanya n'Abayislamu kuri uyu munsi
Niba uri umunyamahanga canke Umurundi atari Umuyislamu ariko ukaba ufise abagenzi b'Abayislamu, dore uko wovyifatamwo:
- Babwire uti "Iddi Nziza": Iri jambo ryoroshe rirashimisha cane uwo ulibwiye kuko rimwereka ko umuzirikana.
- Wemere ubutumire: Niba bagutumiye gusangira nabo, ntubihakane. Ni uburyo bwo kukwereka urukundo. Ibuka ko batanga ibiribwa vyiza cane kuri uwo munsi.
- Yubahiriza imigenzo: Naho ari umunsi w'ibirori, ibuka ko inzoga n'inyama z'ingurube bidakoreshwa mu miryango y'Abayislamu. Ntukabijane nk'ishikanwa.
- Ambara neza: Naho utaba wambaye nk'Abayislamu, kwambara neza mu buryo bwiyubashye ni ikimenyetso c'icubahiro ku munsi mukuru nk'uyu.
Eid ul Fitr mu Burundi si umunsi w'idini gusa; ni umunsi w'akaranga n'ubumwe bw'igihugu. Ni igihe c'ukwibutsa buri muntu ko ukwihangana n'ugusenga bivamo imigisha n'umunezero. Hasigaye iminsi 76 gusa ngo dushike kuri uwo munsi mweranda mu mwaka wa 2026. Ntidushobora kurindira kubona uwo munezero usasagaye mu gihugu cacu c'Uburundi.
Eid Mubarak kuri bose bazoshika kuri uyu munsi mu Burundi!