Twelfth Night

Dagsetning þrettándans er föst í íslenska almanakinu. Hann er alltaf þann 6. janúar, nákvæmlega þrettán dögum eftir að jólin hefjast á aðfangadagskvöld (24. desember). Þótt dagurinn sé fastur, þá breytist það auðvitað á hvaða vikudag hann lendir hverju sinni, sem hefur áhrif á hversu mikið fólk gerir úr hátíðarhöldunum, sérstaklega hvað varðar brennur og útisamkomur.

Saga og uppruni þrettándans

Saga þrettándans á Íslandi er margslungin. Upphaflega var dagurinn kallaður opinberunardagur Drottins (Epifanía) í kristnu kirkjunni. Á miðöldum var þetta ein af stærstu hátíðum ársins, jafnvel mikilvægari en sjálf jólin á sumum svæðum í Evrópu. Á Íslandi var dagurinn helgaður minningu vitringanna, en eftir siðaskiptin á 16. öld fór hin trúarlega áhersla minnkandi og þjóðtrúin fór að taka meira pláss.

Íslenska heitið „þrettándinn“ vísar einfaldlega til þess að þetta er þrettándi dagur jólanna. Í gamla íslenska tímatalinu var mikil áhersla lögð á að telja dagana frá jólum, og þrettándinn var sá dagur þegar hátíðinni lauk endanlega. Það var á þessum degi sem fólk tók niður jólaskrautið, borðaði síðustu jólakræsingarnar og undirbjó sig fyrir vinnuna og hversdaginn sem framundan var í skammdeginu.

Þjóðtrúin: Álfar, huldufólk og talandi dýr

Enginn dagur í íslenska árinu er jafn nátengdur álfatrú og þrettándinn (ásamt nýársnótt og Jónsmessu). Samkvæmt þjóðsögunum eru þetta þeir tímar þegar „mörkin milli heima“ eru þynnst.

Álfadans og búferlaflutningar Sagt er að á þrettándanum flytji álfar og huldufólk búferlum. Þeir leita sér að nýjum dvalarstöðum og oft má sjá ljósadýrð við kletta og hóla þar sem þeir eiga heima. Í gamla daga var algengt að fólk skildi eftir ljós tendrað í húsum sínum og jafnvel mat á borðum svo að álfar á leiðinni milli staða gætu átt áningarstað. Enn þann dag í dag eru haldnar álfabrennur þar sem fólk klæðist upp sem álfakóngar og álfadrottningar til að heiðra þessar vættir.

Talandi naut og veltandi selir Önnur fornum trú segir að á þrettándanótt geti nautgripir fengið mál og talað mannamál. Það er þó talið varasamt að hlusta á þá, því þeir sem það gerðu gátu gengið af göflunum eða heyrt spádóma sem þeir vildu frekar missa af. Einnig er til trú um að selir kasti af sér hömunum og dansi á landi sem mennskar verur þessa nótt.

Viðskilnaður jólasveinanna Íslensku jólasveinarnir eru þrettán talsins. Þeir byrja að koma til byggða einn og einn þrettán dögum fyrir jól, og á jóladag byrjar sá fyrsti, Stekkjastaur, að halda aftur til fjalla. Þrettándinn er dagurinn þegar sá síðasti, Kertasníkir, kveður mennina. Þetta markar endalok þeirrar kátínu og prakkarastrika sem þeir bræður standa fyrir yfir hátíðarnar. Margar fjölskyldur eiga þá hefð að brenna „tréskó“ eða lítil líkneski af jólasveinunum til að kveðja þá formlega.

Hvernig halda Íslendingar upp á þrettándann?

Hátíðarhöldin á þrettándanum eru blanda af rólegri samveru heima og líflegum útisamkomum.

Þrettándabrennur Stærsti viðburður dagsins er án efa þrettándabrennan. Víðs vegar um landið, bæði í Reykjavík og í smærri bæjarfélögum, er safnað saman timbri og gömlum jólatrjám í stóra kestu. Þegar rökkva fer er kveikt í brennunni. Þetta eru mjög vinsælar fjölskyldusamkomur. Oft mæta álfar, jólasveinar og jafnvel Grýla og Leppalúði á svæðið. Fólk syngur saman þrettándasöngva eins og „Kveðjum nú jólin“ og „Álfadans“. Logarnir tákna hreinsun og nýtt upphaf, auk þess að veita yl í janúarfrostinu.

Flugeldar Þótt gamlárskvöld sé aðalkvöld flugeldanna, þá er þrettándinn síðasta tækifærið til að skjóta upp flugeldum á löglegan og skipulagðan hátt áður en leyfið rennur út. Himinninn yfir íslenskum bæjum lýsist því oft upp í síðasta sinn á hátíðinni um kvöldið.

Matur og veislur Inni á heimilunum er oft boðið upp á hátíðlegan mat, gjarnan afganga af jólunum eða sérstaka rétti eins og hangikjöt, laufabrauð og heitt súkkulaði. Mörgum þykir gott að klára síðustu jólasmákökurnar og konfektið á þessum degi. Það er algengt að fjölskyldur spili borðspil eða rifji upp skemmtilegar minningar frá jólunum sem eru að líða.

Jólin kvödd Fyrir marga er þrettándinn dagurinn þegar „hversdagurinn“ bankar upp á. Það er hefð fyrir því að taka niður jólatréð og pakka niður skrautinu á þessum degi. Þótt það geti fylgt því ákveðin trega að kveðja jólaljósin í janúarmyrkrinu, þá gefur það líka fyrirheit um nýtt ár og ferska byrjun.

Hagnýtar upplýsingar fyrir gesti og nýbúa

Ef þú ert á Íslandi í fyrsta sinn á þrettándanum eru hér nokkur atriði sem gott er að hafa í huga:

1. Veðrið: Janúar er einn kaldasti mánuður ársins. Hitastigið sveiflast gjarnan á milli -5°C og 0°C, en vindurinn getur gert það mun kaldara. Ef þú ætlar á brennu er nauðsynlegt að klæða sig í ullarföt, hlýja úlpu, húfu og vettlinga. Stundum getur verið hált, svo mannbroddar geta komið sér vel.
2. Samgöngur: Almenningssamgöngur (Strætó) keyra samkvæmt venjulegri áætlun þar sem þetta er ekki almennur frídagur. Hins vegar getur verið mikil umferð og lokanir á götum nálægt stærstu brennunum í Reykjavík.
3. Viðburðir: Best er að fylgjast með vefmiðlum sveitarfélaga (eins og reykjavik.is eða akureyri.is) til að finna nákvæma tímasetningu á brennum og flugeldasýningum. Í Reykjavík er brennan í Vesturbænum (við Ægisíðu) oft ein sú stærsta og vinsælasta.
4. Virðing fyrir þjóðtrú: Þótt flestir Íslendingar líti á álfana sem skemmtilegan hluta af menningararfinum fremur en bókstaflegan sannleika, þá er mikil virðing borin fyrir þessum sögum. Það er því tilvalið að kynna sér örlítið af íslenskum þjóðsögum áður en haldið er út í kvöldið til að skilja betur táknfræðina í kringum álfakónga og drottningar.

Er þrettándinn almennur frídagur?

Mikilvægt er að taka fram að þrettándinn er ekki lögboðinn frídagur á Íslandi.