Day of the Republika Srpska

Dan Republike Srpske: Sveobuhvatan vodič kroz historiju, proslavu i značaj

Dan Republike Srpske predstavlja jedan od najznačajnijih, ali ujedno i najkontroverznijih datuma u modernoj historiji Bosne i Hercegovine. Ovaj dan, koji se obilježava svakog 9. januara, slavi se u entitetu Republika Srpska kao sjećanje na dan kada je 1992. godine proglašena Republika srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Za jedne, to je simbol opstanka, identiteta i državotvornosti srpskog naroda na ovim prostorima, dok je za druge to bolan podsjetnik na početak sukoba koji su doveli do rata, stradanja i dubokih etničkih podjela.

Ono što ovaj praznik čini posebnim jeste snažan emocionalni i politički naboj koji ga prati. U gradovima širom Republike Srpske, a naročito u Banjoj Luci, atmosfera je prožeta patriotskim zanosom, dok se u ostatku Bosne i Hercegovine i međunarodnoj zajednici vode žustre rasprave o legalitetu i ustavnosti samog praznika. To nije samo običan neradni dan; to je manifestacija političke volje, prkosa i kolektivnog sjećanja koja svake godine iznova testira stabilnost i funkcionalnost države.

Kroz decenije, proslava 9. januara evoluirala je iz skromnih ceremonija u grandiozne javne manifestacije, uključujući svečane defilee, koncerte i vjerske obrede. Bez obzira na pravne sporove pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine, institucije i građani u Republici Srpskoj nastavljaju da ga obilježavaju s velikom pompom, smatrajući ga temeljem svog institucionalnog postojanja unutar dejtonske strukture Bosne i Hercegovine.

Kada se obilježava u 2026?

Dan Republike Srpske je praznik fiksnog datuma i svake godine se obilježava 9. januara. U narednom periodu, centralna proslava će se održati prema sljedećem rasporedu:

Dan u sedmici: Friday Datum: January 9, 2026 Preostalo vrijeme: Do proslave je ostalo još 6 dana.

S obzirom na to da je datum fiksni, on ne zavisi od lunarnog kalendara niti od pomjeranja drugih praznika, što omogućava vlastima i građanima da planiraju višednevne manifestacije koje često počinju već 8. januara navečer, a kulminiraju centralnim događajima 9. januara.

Historijski značaj i korijeni praznika

Da bi se razumjela važnost 9. januara, potrebno je vratiti se u turbulentne godine raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Krajem 1991. i početkom 1992. godine, Bosna i Hercegovina se nalazila u dubokoj političkoj krizi. Dok su tadašnji predstavnici Bošnjaka i Hrvata težili ka nezavisnosti od Jugoslavije, politički predstavnici Srba željeli su ostati u savezu sa Srbijom i Crnom Gorom.

Dana 9. januara 1992. godine, Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini usvojila je Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine. Ova odluka donesena je kao odgovor na preglasavanje u tadašnjoj Skupštini SR BiH u vezi sa pitanjima suvereniteta i nezavisnosti. Proglašenje ove republike prethodilo je referendumu o nezavisnosti BiH i izbijanju rata koji je trajao od 1992. do 1995. godine.

Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. godine, Republika Srpska je međunarodno priznata kao jedan od dva entiteta koji čine državu Bosnu i Hercegovinu. Od tada, 9. januar se u ovom entitetu slavi kao dan državnosti, uprkos činjenici da je Bosna i Hercegovina kao cjelina nastavila svoj put kao nezavisna država. Za lidere Republike Srpske, ovaj datum je dokaz da je Republika Srpska nastala prije rata i da nije samo "proizvod" Dejtona, već izraz volje naroda iskazan u miru.

Pravna osporavanja i ustavni status

Status Dana Republike Srpske predmet je dugogodišnjeg pravnog spora. Ustavni sud Bosne i Hercegovine je u dva navrata, 2015. i 2019. godine, donio presude prema kojima je obilježavanje 9. januara kao Dana Republike Srpske neustavno. Glavni argument suda bio je da ovaj datum diskriminiše građane koji nisu Srbi (Bošnjake, Hrvate i Ostale), jer se 9. januar poklapa sa pravoslavnim praznikom Svetim Stefanom, čime se favorizuje jedna vjerska i etnička skupina.

Međunarodna zajednica, uključujući Venecijansku komisiju, OSCE, Evropsku uniju i Sjedinjene Američke Države, podržala je ove sudske odluke, naglašavajući da praznici trebaju odražavati inkluzivnost i zajedničke vrijednosti svih građana. Međutim, vlasti u Republici Srpskoj odbacile su ove presude, smatrajući ih politički motivisanim i usmjerenim protiv autonomije entiteta. Kao odgovor na to, u Republici Srpskoj je 2016. godine održan referendum na kojem se velika većina građana izjasnila za zadržavanje 9. januara kao praznika. Iako je Ustavni sud BiH kasnije poništio rezultate referenduma, vlasti u Banjoj Luci su nastavile sa proslavama, često ih čineći još masovnijim i prkosnijim.

Kako se slavi: Ceremonije i aktivnosti

Proslava Dana Republike Srpske je visoko organizovan događaj koji obuhvata niz protokularnih, kulturnih i javnih manifestacija. Centralna proslava se tradicionalno održava u Banjoj Luci, administrativnom centru entiteta, mada su se posljednjih godina neki dijelovi programa premještali i u Istočno Sarajevo.

Svečani defile

Najvidljiviji dio proslave je svečani defile koji se obično održava na glavnim ulicama Banje Luke (Trg Krajine i Ulica Kralja Petra I Karađorđevića). U defileu učestvuju: Pripadnici Ministarstva unutrašnjih poslova RS: Specijalne antiterorističke jedinice, žandarmerija, policijski orkestar i konjica. Civilni sektor: Predstavnici boračkih organizacija, ratni veterani, studenti, sportisti, članovi lovačkih udruženja, te predstavnici javnih preduzeća i institucija. Tehnička sredstva: Često se prikazuju oklopna vozila poput "Despota" i "Vihora", kao i helikopteri Helikopterskog servisa RS koji prelijeću grad tokom ceremonije.

Svečana akademija

U dvorani "Borik" ili u Narodnom pozorištu RS održava se svečana akademija kojoj prisustvuju najviši zvaničnici Republike Srpske, predstavnici Srbije (često uključujući predsjednika ili premijera Srbije), velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve, te diplomate iz zemalja koje održavaju bliske odnose sa RS (poput Rusije ili Mađarske). Govori lidera, poput Milorada Dodika, fokusirani su na očuvanje nadležnosti entiteta, jedinstvo srpskog naroda i sjećanje na žrtve pale za stvaranje Republike.

Polaganje vijenaca i vjerski obredi

Zvanični program počinje polaganjem vijenaca na spomenike palim borcima Vojske Republike Srpske na groblju "Sveti Pantelija", Spomenik žrtvama fašizma na Trgu palih boraca, te na Grobnici 12 banjalučkih beba. S obzirom na to da je 9. januar i krsna slava Republike – Sveti arhiđakon Stefan, u Hramu Hrista Spasitelja služi se sveta arhijerejska liturgija koju često predvodi patrijarh srpski.

Kulturni i zabavni program

Večernji sati su rezervisani za koncerte popularnih izvođača iz regije, vatromete koji osvjetljavaju nebo iznad Banje Luke i drugih gradova, te razne izložbe koje tematizuju historiju i kulturu srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

Praktične informacije za posjetioce i strance

Ukoliko planirate putovanje u Republiku Srpsku oko 9. januara, važno je da budete svjesni specifičnih okolnosti koje prate ovaj praznik.

1. Zatvaranje javnih ustanova i prodavnica: Kao zvanični praznik entiteta, 9. januar je neradni dan. Državne i entitetske institucije, škole, banke i pošte su zatvorene. Većina prodavnica i tržnih centara radi skraćeno ili je potpuno zatvorena, pa se preporučuje da kupovinu obavite ranije.
2. Saobraćaj i kretanje: Zbog održavanja defilea i svečanih ceremonija, uži centar Banje Luke je obično potpuno blokiran za saobraćaj od ranih jutarnjih sati. Parkiranje može biti izuzetno teško, a javni prevoz funkcioniše po izmijenjenom režimu. Ako dolazite iz drugog entiteta (Federacije BiH), budite spremni na pojačane policijske kontrole na međuentitetskim linijama razgraničenja.
3. Osjetljivost teme: Dan Republike Srpske je izrazito politizovan praznik. Dok se u RS slavi s ponosom, u Federaciji BiH se na njega gleda s negodovanjem i često izaziva proteste ili oštre izjave političara. Strancima i ekspatima se savjetuje da budu oprezni u razgovorima o ratnoj historiji, secesiji ili legitimitetu praznika, jer su emocije na svim stranama veoma jake. Najbolje je posmatrati događaje sa poštovanjem prema lokalnom kontekstu bez zauzimanja strana u dubokim etničkim podjelama.
4. Atmosfera: Očekujte veliku prisutnost policije u uniformama, kao i mnoštvo zastava Republike Srpske i Srbije na svakom koraku. Atmosfera je svečana, ali i ozbiljna, s fokusom na institucionalnu snagu i nacionalno jedinstvo.
5. Događaji u drugim gradovima: Iako je Banja Luka centar zbivanja, proslave se organizuju i u Bijeljini, Trebinju, Doboju, Prijedoru i Istočnom Sarajevu. Lokalni kafići i restorani često su puni, a slavlje se nerijetko nastavlja do kasno u noć.

Društveni i politički kontekst: Zašto nema porodičnih tradicija?

Za razliku od Božića, Vaskrsa ili krsnih slava koje se proslavljaju u krugu porodice uz bogatu trpezu i specifične običaje, Dan Republike Srpske je isključivo javni i ceremonijalni praznik. Ne postoje tradicionalna jela koja se pripremaju isključivo za ovaj dan, niti specifični kostimi (osim uniformi koje se vide u defileu).

Fokus je na kolektivu, a ne na pojedincu ili porodici. To je dan kada građani izlaze na ulice da pokažu podršku institucijama. Iako mnogi građani kod kuće mogu imati svečani ručak jer je neradni dan, suština praznika je u javnom prostoru – na trgovima, u medijima i u političkom diskursu. To je manifestacija moći entiteta i potvrda identiteta koji se gradi kroz institucije, vojsku i policiju.

Da li je to državni praznik?

U Bosni i Hercegovini ne postoji jedinstven zakon o praznicima na nivou cijele države zbog nedostatka političkog konsenzusa. Kao rezultat toga, entiteti imaju vlastite zakone o praznicima.

U Republici Srpskoj: 9. januar se tretira kao jedan od najvažnijih praznika. Sve entitetske institucije su zatvorene, a odaziv javnih službenika proslavi je gotovo obavezan. U Federaciji BiH: Ovaj dan se ne priznaje i smatra se običnim radnim danom. Štaviše, institucije u Federaciji često koriste ovaj dan da podsjete na presude Ustavnog suda BiH i da apeluju na međunarodnu zajednicu da sankcioniše organizatore proslave.

• Distrikt Brčko: Kao specifična administrativna jedinica pod direktnim suverenitetom države, Brčko Distrikt obično balansira između dva entiteta, ali se proslave Dana RS tamo rijetko organizuju na zvaničnom nivou kako bi se izbjegle tenzije.

Zaključak

Dan Republike Srpske, koji pada na January 9, 2026 u 2026 godini, ostaje centralna tačka političkog i društvenog identiteta Srba u Bosni i Hercegovini. Dok za jedne predstavlja simbol slobode i pobjedu političke volje, za druge je prepreka pomirenju i kršenje ustavno-pravnog poretka države.

Bez obzira na različita viđenja, činjenica je da se 9. januar svake godine obilježava s nepokolebljivom odlučnošću vlasti u Banjoj Luci. Za posjetioce, to je prilika da vide jednu od najkompleksnijih političkih manifestacija u Evropi, prožetu historijom, simbolizmom i borbom za identitet. Ako se nađete u Republici Srpskoj za 6 dana, svjedočit ćete događaju koji duboko definiše savremenu Bosnu i Hercegovinu i njenu neizvjesnu, ali fascinantnu političku stvarnost.

S obzirom na to da je 2026 godina u kojoj se očekuju dalji izazovi u odnosima između entiteta i države, proslava January 9, 2026 će vjerovatno ponovo biti u fokusu regionalne i svjetske javnosti, potvrđujući da su datumi u Bosni i Hercegovini mnogo više od običnih brojeva na kalendaru – oni su živa historija koja se svakodnevno ispisuje.