Happy New Year's Day/Independence Day!

Dat sa a fiks nan kalandriye ayisyen an. Chak ane, san manke, se premye janvye ki make dat endepandans lan. Se yon randevou nasyonal ki pa janm chanje, paske li lye dirèkteman ak papye lejitimite nasyon an ki te siyen nan Gonayiv nan dat premye janvye 1804.

Istwa ak Orijin: Yon Revolisyon Inik nan Mond lan

Pou konprann enpòtans jou sa a, fòk nou tounen nan fen 18yèm syèk la. Nan epòk sa a, koloni an te rele "Saint-Domingue" e se te koloni ki te pi rich pou Lafrans, men se te nan soufrans ak san moun nwa yo te depòte sot nan Lafrik li te bati richès sa a. Revolisyon ayisyen an te kòmanse nan mwa out 1791 ak seremoni Bwa Kayiman an, e li te dire 12 lane kote esklav yo te goumen kont lame Napoleon Bonaparte a, ki te lame ki pi fò nan mond lan nan epòk sa a.

Anba kòmandman lidè tankou Toussaint Louverture, Jean-Jacques Dessalines, Henry Christophe, ak Alexandre Pétion, lame endijèn nan te rive genyen batay final la nan Vètyè nan dat 18 novanm 1803. Apre viktwa sa a, franse yo te oblije kouri kite zile a. Nan dat premye janvye 1804, nan vil Gonayiv (ke nou rele Vil Endepandans lan), Jean-Jacques Dessalines te pwoklame endepandans zile a.

Li te chwazi non "Ayiti", ki se non orijinal moun Taino yo te bay tè a, sa ki vle di "Tè mòn yo". Aksyon sa a te yon fason pou koupe fache nèt ak kolonyalism franse a epi rann omaj ak premye moun ki te rete sou zile a anvan Ewopeyen yo te rive. Louis Boisrond-Tonnerre, ki te sekretè Dessalines, te ekri deklarasyon endepandans lan ak yon fòs diskou ki te montre kòlè ak detèminasyon pèp la. Li te di: "Pou nou ekri akte endepandans nou, nou bezwen po yon blan pou papye, san li pou lank, yon zo bwa tèt pou ekritwa, ak yon bayonèt pou plim." Sa te montre nivo detèminasyon pèp la pou yo pa t janm tounen nan lesklavaj ankò.

Ayiti te vin tounen premye nasyon nwa endepandan nan mond lan ak premye peyi nan Amerik Latin nan ki te kase chenn kolonizasyon an. Viktwa sa a te soti pou aboli lesklavaj nèt ale sou tè a, yon bagay ki te bay tout rasis nan mond lan gwo kè sote e ki te enspire lòt pèp ki te anba opresyon pou yo revòlte tou.

Tradisyon ak Koutim: Maji Soup Joumou an

Si gen yon eleman ki senbolize Jounen Endepandans Ayiti plis pase tout lòt bagay, se Soup Joumou. Tradisyon sa a gen yon sans politik ak sosyal ki fon anpil. Nan tan koloni a, franse yo te entèdi esklav yo bwè soup joumou. Se te yon plat ki te rezève sèlman pou mèt blan yo ak moun ki te nan klas siperyè. Yo te konsidere li kòm yon plat "nòb".

Lè Ayiti te pran endepandans li nan dat premye janvye 1804, Marie-Claire Heureuse Félicité, madanm Jean-Jacques Dessalines, te deside ke chak ayisyen ta dwe bwè soup sa a. Se te yon fason pou di: "Jodi a, nou tout egal, nou tout lib, e sa ki te entèdi pou nou an, se li n ap manje pou nou selebre viktwa nou." Depi lè sa a, soup joumou an vin tounen "Soup Libète".

Kouman yo prepare li? Preparasyon an kòmanse byen bonè, souvan depi nan vèy la (31 desanm). Manman fanmi an, ki se poto mitan kay la, prepare legim yo: joumou (ki se baz la), chou, karòt, seleri, pòmdetè, malanga, ak yanm. Yo mete vyann bèf ki byen sezonnen ak epis santi bon (lay, piman, pwa nwa, tim). Gen moun ki mete pasta (makawoni oswa vèmisèl) ladan l tou.

Nan maten premye janvye, sant soup la gaye nan tout katye yo. Se yon tradisyon pou moun vizite fanmi, zanmi, ak vwazen pou yo ofri yo yon bòl soup. Menm si yon moun pa t gen mwayen pou li fè soup lakay li, li sèten l ap jwenn yon bòl soup nan men yon moun. Sa montre lespri tèt ansanm ak fratènite ki gen nan kilti ayisyen an.

Kouman Pèp la Selebre?

Selebrasyon an fèt nan de dimansyon: dimansyon ofisyèl ak dimansyon popilè.

Serebrasyon Ofisyèl: Chak ane, gouvènman an òganize seremoni nan vil Gonayiv, kote deklarasyon an te fèt. Prezidan an (lè genyen) ak lòt otorite leta yo rann omaj ak moniman ewo endepandans yo. Gen diskou ki fèt pou raple pèp la valè libète a ak nesesite pou inite nasyonal. Nan Pòtoprens, yo konn depoze flè sou plas "Champ de Mars" bò kote estati Dessalines ak lòt gran moun yo.

Selebrasyon Popilè: Nan lari yo, gen anpil animasyon. Gwoup rara, djaz, ak mizik tradisyonèl bay anpil anbyans. Nan zòn riral yo, moun yo reyini anba tonèl pou yo bwè kleren, danse, ak rakonte istwa pase. Se yon jou kote baryè sosyal yo tonbe; rich kou pòv, tout moun ap pataje menm soup la ak menm fyète a.

Nan dyaspora a (Miami, New York, Montreal, Paris, Panama, elatriye), kominote ayisyen yo òganize gwo festival soup joumou. Yo itilize moman sa a pou yo montre pitit yo ki fèt nan peyi etranje istwa Ayiti e pou yo pa janm bliye rasin yo. Se yon fason pou yo kenbe flanm kilti a limen malgre distans lan.

Konsèy pou Moun k ap Vizite Ayiti nan Peryòd sa a

Si w gen chans vizite Ayiti nan dat January 1, 2026, men kèk konsèy pou w ka byen pwofite eksperyans sa a:

1. Goute Soup la: Pa kite jou a pase san w pa bwè omwen de bòl soup joumou. Se pi bon fason pou w konekte ak nanm pèp ayisyen an. Chak fanmi gen yon ti sekrè nan resèt yo, donk chak soup gen yon gou diferan.
2. Abiye w kòrèkteman: Si w ap patisipe nan seremoni ofisyèl oswa si w ale nan legliz, mete rad ki senp men ki pwòp (casual-elegant). Ayisyen bay anpil enpòtans ak aparans nan gwo jou konsa.
3. Vizite Gonayiv: Si kondisyon sekirite yo pèmèt sa, ale Gonayiv pou w wè kote istwa a te kòmanse a se yon eksperyans k ap rete nan lespri w pou tout tan. Vizite moniman yo epi pale ak moun nan zòn nan ki gen anpil istwa pou yo rakonte.
4. Respekte Listwa: Lè w ap pale ak ayisyen de endepandans yo, fè sa ak anpil respè. Se yon sijè ki trè serye e ki touche kè yo anpil. Rekonèt sakrifis zansèt yo te fè se pi gwo kado w ka bay yon ayisyen jou sa a.
5. Pridans ak Sekirite: Akòz sitiyasyon politik ak sosyal peyi a ki konn enstab, toujou tcheke avètisman vwayaj yo epi evite zòn ki gen anpil tansyon. Li pi bon pou w fete nan kad yon fanmi oswa nan evènman ki byen òganize nan otèl oswa sant kiltirèl.
6. Aprann kèk mo kreyòl: Di moun yo "Bonn ane!" oswa "Bòn fèt endepandans!". Sa ap fè yo kontan epi montre w enterese nan kilti yo a tout bon vre.

Èske se yon jou konje legal?

Wi, premye janvye ak de janvye se de jou konje nasyonal ki pi enpòtan nan kalandriye repibliken an nan peyi Ayiti.