ANZAC Day

Ko e 'Aho ANZAC 'i Tonga: Ko ha 'Aho Fakamanatu 'o e To'a mo e Feilaulau

Ko e 'Aho ANZAC (ANZAC Day) ko ha 'aho mahu'inga mo mālohi ia 'i he loto 'o e kakai 'o e Pasifiki, tautautefito ki Tonga ni. Neongo ko e ANZAC ko ha fakanounou ia ki he "Australia and New Zealand Army Corps", ka ko e 'aho ni kuo hoko ia ko ha fakamanatu 'oku faka'apa'apa'i 'i he Pule'anga Tonga kotoa. Ko e 'aho ni 'oku 'ikai ko ha 'aho fakafiefia pe kātoanga, ka ko ha taimi 'o e fakalongolongo, manatu melie, mo e faka'apa'apa ki he kau sōtia kotoa pē na'a nau foaki honau mou'ui 'i he ngaahi tau kehekehe 'a māmani, kau ai 'a e kau to'a 'o Tonga na'a nau tu'u fakataha mo honau ngaahi kaungāme'a mei 'Aositelēlia mo Nu'u Sila.

Ko e uho 'o e 'aho ni 'oku tupu mai ia mei he tau 'i Gallipoli 'i he ta'u 1915, 'a ia na'e fakahoko ai ha laka ki he matafanga 'o Toake. Neongo na'e hoko ha mole lahi 'o e mo'ui, ka na'e tupu mai ai ha laumālie 'o e lototo'a, feohi, mo e feilaulau 'oku tau ui ko e "ANZAC Legend". 'I Tonga, 'oku tau manatu'i ai 'a e ngaahi ha'i faka-Komonueli 'oku tau ma'u mo 'Aositelēlia mo Nu'u Sila, pea 'oku tau faka'apa'apa'i foki mo e kau sōtia Tonga na'a nau kau atu ki he Tau Lahi 'a Māmani hono 'Uluaki mo hono Ua, 'o nau faka'ali'ali 'a e loto-to'a tatau mo e kau sōtia ANZAC.

Ko e 'aho ni 'oku makehe ia koe'uhí 'oku ne fakataha'i 'a e tui faka-Kalisitiane mālohi 'a e fonua mo e hisitōlia faka-kautau. 'Oku hoko 'a e ngaahi fakataha'anga 'i he hengihengí ko ha taimi toputapu ia ki he kakai 'o e fonuá, 'o nau fakataha mai 'i he loto faka'apa'apa mo e loto-fakamālō ki he melino 'oku tau ma'u 'i he 'aho ni koe'uhí ko e feilaulau na'e fakahoko 'i he kuohilí.

Ko e fē 'a e 'Aho ANZAC 'i he 2026?

Ki he ta'u 2026, ko e ngaahi fakaikiiki 'eni ki he 'aho fakamanatu mahu'inga ko 'eni:

'Aho: Saturday 'Aho Māhina: April 25, 2026 Ko e toe 'a e 'aho 'e fiha: Ko e toe 'a e 112 ki he 'aho ni.

Ko e 'Aho ANZAC ko ha 'aho ia 'oku fokotu'u ma'u pē ki he 'aho 25 'o 'Epeleli 'i he ta'u kotoa pē. Neongo pe ko e hā 'a e 'aho 'o e uiké, ka 'oku fakahoko pē 'a e ngaahi ouau fakamanatú 'i he 'aho tonu ko iá. 'I he ta'u 2026, 'oku tō ia ki he Tokonaki, 'a ia ko ha 'aho lelei ia ki he ngaahi fāmili ke nau lava 'o kau fakataha ai ki he ngaahi ouau 'i he hengihengí.

Ko e Hisitōlia mo e Tupu'anga 'o e 'Aho ANZAC

Ko e hisitōlia 'o e 'Aho ANZAC 'oku kamata ia mei he Tau Lahi 'a Māmani hono 'Uluaki. 'I he 'aho 25 'o 'Epeleli 1915, na'e fakahoko ai 'e he kau sōtia ANZAC ha laka ki he Peninsula 'o Gallipoli 'i Toake. Ko e taumu'á ke fakaava ha hala ki he tahi Black Sea ma'a e ngaahi vaka 'o e kau fe'auhi (Allies). Ka neongo ia, na'e mālohi 'aupito 'a e tauhi 'a e kau Toaké, pea na'e hoko ai ha tau fakalilifu na'e toloi 'i ha ngaahi māhina lahi.

Neongo na'e iku 'o mavahe 'a e kau sōtia ANZAC mei Gallipoli 'i he faka'osinga 'o e ta'u 1915, ka ko e loto-to'a mo e vā fakaekautau na'e fa'u 'i he vaha'a 'o 'Aositelēlia mo Nu'u Sila na'e hoko ia ko ha konga mahu'inga 'o honau natula fakafonua.

Ki Tonga ni, ko e ha'i mo e ANZAC na'e toe mālohi ange ia 'i he hoko mai 'a e Tau Lahi hono Ua. Na'e tu'u 'a Tonga mo Pilītānia mo e ngaahi fonua kaungā'api 'i he Pasifikí. Na'e fokotu'u 'a e Tonga Defence Force (TDF), pea na'e tokoni lahi 'a Nu'u Sila ki hono ako'i mo hono teuteu'i 'o e kau sōtia Tonga. Na'e kau atu 'a e kau sōtia Tonga ki he tau 'i he 'Otu Solomone (Solomon Islands), 'o nau fakahoko ai ha ngaahi ngāue loto-to'a na'e faka'apa'apa'i 'e honau ngaahi kaungā-tau ANZAC. Ko e 'uhinga ia 'oku tau manatu'i ai 'a e 'aho ni 'i Tonga—neongo na'e 'ikai ke tau 'i Gallipoli 'i he 1915, ka ko e laumālie tatau pē 'o e feilaulau ma'a e tau'atāiná na'e mo'ui 'i he loto 'o e kau sōtia Tonga.

Ko e founga hono Fakamanatu 'i Tonga

'Oku fakahoko 'a e 'Aho ANZAC 'i Tonga 'i ha founga 'oku faka'apa'apa mo fakalongolongo. 'Oku 'ikai ko ha 'aho ia 'o e pāti pe ko e manako ki he me'akai lahi, ka ko ha 'aho ia 'o e lotu mo e manatu.

Ko e Lotu Hengihengi (Dawn Service)

Ko e konga mahu'inga taha 'o e 'aho ANZAC ko e Lotu Hengihengi. 'Oku fakahoko 'eni 'i he taimi 5:00 pe 5:30 hengihengi, 'a ia ko e taimi tonu ia na'e kamata ai 'a e laka ki Gallipoli. Feitu'u: Ko e feitu'u tefito 'oku fakahoko ai 'a e ouau ni ko e Maka Fakamanatu (Cenotaph) 'i Nuku'alofa, 'oku tu'u ofi ki he Palasi 'o e Tu'í. Ko e hā 'oku hokó: 'Oku fakataha mai 'a e kau fakafofonga 'o e Pule'angá, kau Sōtia 'a e His Majesty’s Armed Forces (HMAF), kau Tipilometi (tautautefito ki he kau Komisioner Lahi 'o 'Aositelēlia mo Nu'u Sila), pea mo e kakai 'o e fonuá. Ngaahi Ouau: 'Oku 'i ai 'a e tui-kalauni (wreath laying) 'i he maka fakamanatú, ko e hiva 'o e ngaahi himi, pea mo e ngaahi lotu faka-Kalisitiane. Ko e konga 'oku ongo taha ki he lotó ko e ifi 'o e "Last Post" 'aki ha pū (bugle), 'o muimui mai ai 'a e fakalongolongo 'i ha miniti 'e taha.

Ko e Laka mo e Ngaahi Ouau Kehe

Hili 'a e ouau hengihengí, 'oku fa'a 'i ai ha ngaahi laka faka-kautau 'i he ngaahi hala lalahi 'o Nuku'alofa. 'Oku kau mai ki ai 'a e kau sōtia mo e kau mālōlō mei he tau (veterans). 'I he taimi 'e ni'ihi, 'oku fakahoko foki ha ngaahi ouau 'i he ngaahi fonualoto 'o e kau sōtia kehekehe.

Ngaahi Talatala mo e Tō'onga Fakafonua

'Oku 'i ai ha ngaahi tō'onga makehe 'oku tau fakahoko 'i he 'aho ni:

1. Sisi mo e Teuteu: 'Oku fa'a tui 'e he kakai 'a e teuteu faka'apa'apa, pea 'oku 'i ai 'a e ni'ihi 'oku nau tui 'a e matala'i 'akau ko e "Poppy" (neongo 'oku fa'a tui lahi ange 'eni 'i he 'Aho Fakamanatu 'o Nōvema, ka 'oku matu'aki faka'aonga'i pē ia 'i he 'Aho ANZAC).
2. Himi Faka-Tonga: Ko e taha 'o e ngaahi me'a 'oku makehe ai 'a Tonga ko e hiva'i 'o e ngaahi himi faka-Tonga 'i he ngaahi ouau ANZAC. Ko e ongo 'o e hiva faka-Tonga 'oku ne 'omi ha ongo'i mālohi mo e nonga ki he ouau ko 'ení.
3. Kai Fakataha: Hili 'a e ngaahi ouau faka-pule'angá, 'oku fa'a ma'u ha inu tī pe ko ha ki'i kai ma'ama'a 'a e kau sōtia mo e kau mālōlō mei he taú ke nau lava 'o talanoa mo feohi.

Fakamatala ki he Kau 'A'ahi (Visitors' Information)

Kapau 'oku ke 'i Tonga 'i he April 25, 2026, ko e ni'ihi 'eni 'o e ngaahi me'a ke ke manatu'i:

Teuteu: Kāpau te ke kau ki ha ouau hengihengi, kātaki 'o tui ha kofu faka'apa'apa (modest clothing). Ki he kakai fefiné, 'oku lelei ke tui ha kofu 'oku laka hifo 'i he tuí, pea ki he kakai tangatá, ko ha sote mo ha talausese lōloa (pe ko ha tupenu). Fakalongolongo: Ko e taimi 'oku fakahoko ai 'a e ouaú, 'oku 'ikai lelei ke longoa'a pe talanoa. Ko e taimi ia 'o e faka'apa'apa. Fale Koloa mo e Fefonua'aki: Koe'uhí ko e 'aho ni ko e 'aho mālōlō faka-pule'anga, 'e tāpuni 'a e ngaahi 'ōfisi kotoa 'a e pule'angá, ngaahi ako'angá, mo e lahi taha 'o e ngaahi pisinisí. 'E faingata'a foki ke ma'u ha me'alele loto-fale (taxis) pe pasi 'i he hengihengi po'ulí, ko ia ai, 'oku lelei ke ke fokotu'utu'u ho'o fefonua'akí kimu'a. Kava Mālohi: 'Oku fa'a 'i ai 'a e ngaahi fakangatangata ki hono fakatau 'o e kava mālohí 'i he ngaahi 'aho mālōlō faka-pule'angá, ko ia ai, tokanga ki he me'a ko iá. Matagi: Ko e māhina ko 'Epeleli 'oku kamata ke mokomoko hifo ai 'a e matangí 'i Tonga, ka 'e kei lava pē ke hoko ha 'uha. 'Oku lelei ke ke teuteu mo ha liamu pe ko ha kofu 'uha kapau te ke kau ki he lotu hengihengí.

Ko e 'Aho Mālōlō Faka-Pule'anga

'Io, ko e 'Aho ANZAC ko ha 'aho mālōlō faka-pule'anga ia 'i he Pule'anga Tonga. 'Oku kau 'eni 'i he ngaahi 'aho mālōlō 'e 11 'oku faka'apa'apa'i fakalao 'i he fonuá.

Ko e hā 'oku tāpuní? Ngaahi 'Ōfisi Kotoa 'a e Pule'angá. Ngaahi Pangikē. Ngaahi Ako'angá (Kāleki, Lautohi, mo e Univesití). Lahi taha 'o e ngaahi Falekoloa lalahí.

Ko e hā 'oku 'atā? Ngaahi tafa'aki fakafaito'o 'i he ngaahi falemahakí (Emergency services). Ngaahi falekoloa iiki 'i he ngaahi koló (ki ha ngaahi houa nounou). Ngaahi hōtele mo e ngaahi restuarant 'oku nau tokanga'i 'a e kau 'a'ahí.

'I he ta'u 2026, koe'uhí 'oku tō 'a e 'aho 25 'o 'Epeleli ki he Tokonaki, 'oku kei hoko pē ia ko ha 'aho makehe ki he manatu. Ki he ni'ihi 'oku ngāue 'i he Tokonakí, 'e hoko ia ko ha 'aho mālōlō. Ko e 'Aho ANZAC 'oku ne fakamanatu mai kiate kitautolu ko e melino 'oku tau ma'u 'i he 'aho ni na'e totongi 'aki ia 'a e feilaulau lahi, pea ko hotau fatongia ke tau manatu'i ma'u pē 'a e kau to'a ko iá.

"Lest We Forget" — Na'a ngalo 'ia kitautolu.