New Year's Day

Te Faka'apa'apa ki te 'Aho Lahi o te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna

Ko te 'aho 'uluaki o Sānualio ko he 'aho ma'uhiga 'aupito ia i te ma'uli o te kakai o 'Uvea mo Futuna. I te tahi fa'ahi, ko te faka'ilonga ia o te faka'osi o te ta'u 'āfea pea mo te kamata'aga o he 'amanaki fo'ou i te kaletalio fakasivile, kae i te tahi fa'ahi, ko he temi ia e fe'ilo'aki ai te aga'ifenua faka-Polinesia pea mo te tui faka-Kalisitiano Katolika e loloto 'ona aka i te 'u motu 'aeni. Ko te Ta'u Fo'ou i te 'u fenua 'aeni e mole gata 'aki pe te faka'ali'ali afi pe ko te fakafiafia noa, kae ko he temi ia e fakamamafa'i ai te logotahi faka-kolo, te faka'apa'apa ki te kau 'aliki, pea mo te fakamalo ki te 'Atua noa i te 'u tapuaki fuli o te ta'u kua 'osi.

I 'Uvea (Wallis) mo Futuna, ko te 'aho 'aeni e fe'auaki mo he laumālie faka-famili pea mo faka-kolo e mālohi 'aupito. Ko te ma'uli faka-sosiete e fakatu'u ia i te faka'apa'apa ki te aga'ifenua pea mo te lotu. Koia, ko te 'aho 'uluaki o te ta'u e mole ko he 'aho pe ia e malolo ai te kakai mai te gaue, kae ko he 'aho ia e toe fakafo'ou ai te 'u no'o e tahi ai te kakai ki tonatou kele, ki tonatou 'u tupu'aga, pea ki tonatou pule'aga faka-lotu. Ko te logo o te pupuhi o te pū pea mo te ta o te lali i te 'u masi'i 'aho e faka'ilonga ai te kaku mai o te temi fiafia 'aeni, o fakaafe ai te kau faitoka fuli ke natou fakatahitahi o fakamanatu te fo'i laka fo'ou 'aeni i te hisitolia o te fenua.

Ko te 'Aho Ma'uhiga o te Ta'u 2026

Ko te fakamanatu o te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna ki te ta'u ka ha'u e tu'u fenei:

'Aho: Thursday 'Aho To'o: January 1, 2026 Temi e toe: E toe pe he 'u 'aho e 0 pea kaku ki te 'aho fiafia 'aeni.

Ko te 'aho 'aeni ko he 'aho e tu'u ma'u i te kaletalio (fixed date) i te 'aho 1 o Sānualio i te ta'u fuli. Ko he 'aho faka-pule'aga ia (public holiday) i te 'u motu fuli e lua, pea e faka'apa'apa'i e te Pule'aga Falanise (French Territory) pea mo te 'u Pule'aga faka-Fenua (Customary Kingdoms) o 'Uvea, Alo, pea mo Sigave.

Te Hisitolia pea mo te 'u Tupu'aga

Ko te hisitolia o te fakamanatu o te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna e pipiki tahi ia ki te kamata'aga o te tui faka-Kalisitiano i te senituli 19. I mu'a atu, ko te kakai Polinesia o te 'u motu 'aeni ne'e natou faka'apa'apa'i te 'u temi o te ta'u 'o mulimuli ki te totonu o te kele pea mo te 'u fetu'u, kae i te hili o te kaku mai o te kau misionale Maristes mo Saint Pierre Chanel i te ta'u 1837, ne'e fetogi ai te 'u faka'ilonga o te temi.

I te 'aho nei, ko te 99% tupu o te kakai e natou tui Katolika. Koia, ko te Ta'u Fo'ou e mole ko he fakafiafia faka-māmani noa, kae e faka'uhiga ia ko he 'aho tapu e faka'apa'apa'i ai te Māreia (Marie), te Fa'e a te 'Atua. Ko te aga'ifenua faka-Toga i 'Uvea pea mo te aga'ifenua faka-Ha'amoa i Futuna ne'e natou liliu o faka-Kalisitiano'i 'aki te temi, o tupu ai he 'u to'oto'oga e makehe 'aupito i te Pasifika. Ko te Ta'u Fo'ou ko te faka'osi'aga ia o te vaha'a tapu o te Kilisimasi, pea e faka'ilonga ai te hufaki o te fenua ki te ta'u ka ha'u.

Te 'u To'oto'oga pea mo te Aga'ifenua

Ko te celebrate o te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna e fakahoko ia 'aki he 'u to'oto'oga lalahi e fa:

1. Te Misā Lahi

Ko te kamata'aga o te 'aho e fai ia i te 'u 'ēkelesia lalahi o te 'u vāhe. I 'Uvea, ko te Katetalale o Mata'utu e fonu mahu ia i te kakai e teu 'aki tonatou 'u kofu faka-fenua matalelei, ko te 'u kie faka-siavalu pea mo te 'u kahoa kakala namu lelei. Ko te kau 'aliki, 'o kamata mai te Lavelua (Hau o 'Uvea) pe ko te kau Sau o Futuna, e natou nofo i mu'a o te 'aletale o faka'ilonga ai te takitaki o te pule'aga ki te lotu. Ko te hiva faka-Kalisitiano 'aeni e hiva'i 'aki te 'u le'o mālohi pea mo te 'u lali, e foaki ai he laumālie faka-lotu e loloto ki te kamata'aga o te ta'u.

2. Te Faikava Faka-Fenua

I te hili o te Misā, e fakatahitahi te kakai i te 'u fale fono o te 'u kolo. Ko te to'oto'oga e ma'uhiga taha ko te Faikava. Ko te kava (Piper methysticum) ko he 'akau ia e tapu i te aga'ifenua faka-Polinesia. Ko te kava e tuki pea mo natu i te tanoa (pe ko te kumete). Te Fa'ahiga Fai: Ko te kava e tufa ia 'o mulimuli ki he lao e faka'apa'apa ki te tu'ulaga o te kakai. Ko te 'uluaki ipu e foaki ia ki te 'aliki ma'uhiga taha, pea hoko atu ki te kau mu'a pea mo te kakai fuli. Te 'Uhiga: Ko te inu kava ko te faka'ilonga ia o te logotahi pea mo te fakamālohi o te 'u no'o i te vaha o te pule pea mo te haha'i. I te 'aho o te Ta'u Fo'ou, ko te inu kava ko he fa'ahiga fakama'a ia o te loto pea mo he tahi laka ki te melino i te loto o te vāhe.

3. Te Katoaga

Ko te Katoaga ko te vaevae ia o te 'u me'a kai pea mo te 'u koloa faka-fenua. Ko he to'oto'oga matalelei 'aupito ia e mamata ai ki te mahu o te fenua. E 'aumai e te 'u famili te 'u puaka kua tunu i te 'umu, te 'u talo, te 'u 'ufi, pea mo te 'u manioke. E toe tufa ai foki pea mo te 'u gatu (tapa) pea mo te 'u kie (mats) ne'e lalaga e te kau fafine i te 'u mahina kua 'osi. Ko te me'a kai e tufa ki te kakai fuli o te kolo. E mole he tahi e loto mamahi pe e pakia i te 'aho 'aeni, he ko te Katoaga e faka'uhiga ia ko te 'ofa pea mo te vaevae o te me'a e ma'u. Ko te 'u me'a kai e tuku ia i luga o te 'u lau'akau o tupu ai he 'ātakai e faka-natula pea mo faka-to'utaga.

4. Te 'u Me'e pea mo te Hiva

E mole feala ke hoko he fiafia i 'Uvea mo Futuna kae mole fai he me'e (dance). Ko te 'u me'e faka-fenua e fakahoko ia e te 'u to'uliki pea mo te kau matu'a. Ko te 'u me'e 'aeni e faka'aoga'i ai te 'u me'a ta faka-natula ohage ko te 'u kofe (bamboo) pea mo te 'u lali. Ko te kakai e natou kofu 'aki te 'u lau'akau pea mo te 'u sese, pea natou vali tonatou sino 'aki te lega. Ko te 'u me'e 'aeni e natou fakamatala te hisitolia o te fenua, te 'u tau ne'e hoko i te temi mu'a, pea mo te 'u tapuaki o te 'Atua.

Te Ma'uli o te Kakai i te 'Aho 'Aeni

I te 'aho 1 o Sānualio, ko te ma'uli e māmālie 'aupito. E mole he 'u hotele lalahi pe ko he 'u fale kalapu e fai ai he fakafiafia fakapō, kae ko te ma'uli e tahi ia ki te famili. Ko te kakai e natou olo o 'a'ahi ki tonatou 'u kāiga, o fetogi ai he 'u 'ofa pea mo he 'u lea faka'apa'apa.

I te 'u kolo lalahi ohage ko Mata'utu (Wallis) pea mo Sigaue pe ko Alo (Futuna), e lahi te kau tauleleka e natou faka'aoga'i te temi ke natou olo ai ki tai o kaukau pe ko te fai o he 'u kemipe (camping) i te 'u motu (islets). Ko te 'ea e vevela (28-30°C) pea mo 'u'ua, kae e mole ta'ofi ai te fiafia o te kakai.

Me'a Kai Fakafenua o te Ta'u Fo'ou

Ko te me'a kai ko he koga ma'uhiga ia o te fakafiafia. Ko te 'u famili e natou teuteu'i te 'umu (oven in the ground) i te masi'i 'aho. Ko te 'u me'a kai e kau ai: Puaka Tunu: Ko te puaka ko te me'a kai tapu ia i te 'u katoaga. Lu: Ko te lau o te talo e fakapulupulu 'aki te niu pea mo te kano'i manu pe ko te ika. 'Ufi pea mo te Talo: Ko te 'u 'akau faka-kele e ma'uhiga ki te ma'uli.

• Ika pea mo te Feke: E teuteu'i 'aki te lolo'i niu.

Ko te me'a kai e mole kai noa ia, kae e kai fakataha mo te famili katoa i lalo o te 'u fale fale (traditional thatched houses) pe ko te 'u fale fono.

Fakamatala ki te kau 'A'ahi pea mo te kau 'Epatilié

Ki he tahi e ha'u mai tu'a o fia mamata ki te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna, e 'i ai te 'u me'a e ma'uhiga ke ilo'i:

1. Te Faka'apa'apa: Ko te 'u motu 'aeni e mole ko he 'u motu faka-māmani noa. Ko te aga'ifenua e ma'uhiga age i te 'u me'a fuli. Kapau e ke kau i he faikava, faka'apa'apa ki te fakalogologo pea mo te 'u lao o te inu.
2. Te Kofu: Kapau e ke alu ki te Misā pe ko he to'oto'oga faka-fenua, tui he kofu e faka'apa'apa (cover shoulders and knees).
3. Te 'u Fale Koloa: Ko te 'u fale koloa lalahi pea mo te 'u gaue'aga faka-pule'aga e natou tapu fuli. E lagi 'i ai he 'u ki'i fale koloa faka-famili e ava i he 'u ki'i hola nounou, kae e lelei age ke ke teuteu'i au me'a kai i mu'a o te 'aho 1.
4. Te Fe'alu'aki: Ko te 'u vakalele a te Aircalin e lagi gata pe he 'u folau 'i te vaha'a 'o te 'u motu, pea ko te 'u pasi e mole lahi. E lelei age ke 'i ai hou motoka pe ko hau uatolo.
5. Te Lea: Ko te lea faka-Falanise ko te lea faka-pule'aga ia, kae ko te kakai e natou palalau faka-'Uvea pe faka-Futuna i tonatou 'u 'api. Ko te ilo'i o he 'u ki'i kupu ohage ko te "Malo te ma'uli" (Hello) pea mo te "Malo te 'ofa" (Thank you) e faka-fiafia'i ai te loto o te kakai fenua.

Ko he 'aho o te Malolo pea mo te Tapu

Ko te Ta'u Fo'ou i 'Uvea mo Futuna e faka'ilonga'i foki 'aki te malolo mai te 'u gaue mālohi o te kele pea mo te tai. I te vaha'a 'aeni, e lahi te kau gaue e natou liliu mai Falani, Niu Kaletonia, pe ko Polinesia Falanise ke natou fakatahi mo tonatou 'u famili. Ko te 'u mala'evaka o Hihifo (Wallis) pea mo Vele (Futuna) e pito 'aki te kakai e fe'ilo'aki 'aki te 'ofa pea mo te tagi fiafia.

I te 'osi o te 'u to'oto'oga lalahi, ko te efiafi e faka'aoga'i ia ki te mālōlō. E mole lahi he 'u me'a 'a'afu pe ko he 'u hiva e hoko i te pō, he ko te 'aho hake e toe hoko atu ai te 'u 'a'ahi faka-famili.

Te 'Uhiga faka-Polinesia o te Ta'u Fo'ou

Ko te me'a e makehe ai 'Uvea mo Futuna mai te tahi 'u fenua o te malamanei, ko te mole 'i ai o he faka-fua o te temi ki te pa'aga. Ko te Ta'u Fo'ou e mole faka'uhiga ia ki he 'u fakatau koloa (sales) pe ko he 'u faka'ali'ali ke mamata ai he kau tulisi. Ko he 'aho ia e ma'u ai e te tagata 'Uvea pea mo te tagata Futuna tona faka-'uhiga totonu: ko te tahi ia 'a te tagata, te kele, pea mo te 'Atua.

Ko te kava e inu, ko te puaka e kai, pea mo te hiva e fai, e natou fakafo'ou fuli te fuakava o te kakai ki tonatou motu. Ko te Ta'u Fo'ou ko te fakamālohi'i ia o te "Fenua" – te kupu 'aeni e mole gata pe ki te kele, kae ki te kakai fuli, te hisitolia, pea mo te ka ha'u.

Fakama'opo'opo: Ko he 'Aho o te 'Amanaki

I te 'aho January 1, 2026, ka pupuhi te matagi Mafuike i te 'u matāfaga o 'Uvea mo Futuna, e ilo'i anai e te kakai