Nowruz

Novruz Bayramı: Azərbaycanda Baharın və Yeni Həyatın Təntənəsi

Novruz Bayramı Azərbaycan xalqının mədəniyyətinin, tarixinin və ruhunun ən dərin qatlarını özündə əks etdirən, minilliklərin süzgəcindən keçib gələn ən əziz bayramdır. Bu bayram sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil, təbiətin oyanışı, həyatın yenilənməsi, xeyirin şər üzərində qələbəsi və insanların qəlbindəki ümidlərin yenidən cücərməsidir. Azərbaycanda Novruz həm də ailə bağlarının gücləndiyi, küsülülərin barışdığı və paylaşma mədəniyyətinin zirvəyə çatdığı bir dövrdür. Zərdüştlük dövründən bu günə qədər gəlib çatan bu qədim ənənə, Azərbaycanın dövlət bayramları içərisində xüsusi yer tutur və UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmişdir.

Novruzun mahiyyəti dörd ünsür – su, od, yel və torpaq üzərində qurulmuşdur. Azərbaycan inanclarına görə, qışın bitməsi və baharın gəlməsi üçün bu dörd ünsür ardıcıllıqla oyanmalıdır. Bu oyanış prosesi hər il mart ayının 21-nə qədər olan dörd çərşənbə ilə qeyd olunur. Bayramın gəlişi ilə hər evdə təmizlik işləri aparılır, yeni paltarlar tikilir və süfrələr ən dadlı nemətlərlə bəzədilir. Novruz həm də bərəkət rəmzidir; süfrədəki Səməni, rəngli yumurtalar və şirniyyatlar gələcək ilin ruzi-bərəkətli olacağının müjdəçisidir.

Bu möhtəşəm bayram Azərbaycanın hər bir guşəsində – Bakının qədim İçərişəhərindən tutmuş, Naxçıvanın dağlarına, Qarabağın yaylaqlarından Lənkəranın meşələrinə qədər böyük coşqu ilə qeyd edilir. Hər bir bölgənin özünəməxsus adət-ənənələri olsa da, Novruzun gətirdiyi sevinc və birlik duyğusu bütün Azərbaycan xalqını bir araya gətirir.

2026-ci ildə Novruz Bayramı nə vaxtdır?

Azərbaycanda Novruz Bayramı astronomik yazın gəlişi ilə eyni vaxtda qeyd olunur. Təbiətin oyanışını simvolizə edən bu bayram hər il günəşin Şimal yarımkürəsində yaz bərabərliyi nöqtəsinə daxil olduğu gün keçirilir.

• Təqvim tarixi: March 20, 2026
• Həftənin günü: Friday
• Bayrama qalan vaxt: 76 gün

Novruzun tarixi dəyişkəndir, çünki o, günəş təqviminə və yaz bərabərliyinə əsaslanır. Adətən martın 20-si və ya 21-nə təsadüf edən bu hadisə, Azərbaycanda rəsmi olaraq martın 21-dən başlayaraq bir neçə gün ərzində dövlət səviyyəsində qeyd olunur. 2026-ci ildə də Azərbaycan xalqı baharın gəlişini böyük təntənə ilə qarşılayacaq.

Novruzun Tarixi və Mənşəyi

Novruzun kökləri çox qədimlərə, bəşəriyyətin əkinçilik və təbiət hadisələrinə tapındığı dövrlərə gedib çıxır. 3000 ildən çox tarixi olan bu bayram, əsasən Azərbaycan, İran, Orta Asiya və Yaxın Şərq xalqları tərəfindən qeyd edilir. Azərbaycanda Novruzun qədim Zərdüştlük dini ilə sıx bağlılığı olduğu hesab edilir. Zərdüştlükdə od müqəddəs sayılırdı və təmizlənmə rəmzi idi. Bu gün də Novruz tonqallarının qalanması və insanların onun üzərindən atılması həmin qədim inancların müasir dövrə qədər gəlib çatmış formasıdır.

Tarix boyu Novruz müxtəlif imperiyalar və rejimlər dövründə fərqli şəkildə qarşılanmışdır. Sovet dövründə bu bayramın rəsmi qeyd olunmasına müəyyən məhdudiyyətlər qoyulsa da, Azərbaycan xalqı öz adətlərini qoruyub saxlamış, evlərində gizli də olsa Səməni böyütmüş və bayram süfrələri açmışdır. 1991-ci ildə müstəqillik bərpa edildikdən sonra Novruz Azərbaycanda rəsmi dövlət bayramı statusu almış və milli birliyin simvoluna çevrilmişdir.

Dörd Çərşənbə: Təbiətin Oyanış Mərhələləri

Azərbaycanda Novruz bayramı yalnız bir günlə məhdudlaşmır. Bayramdan dörd həftə əvvəl başlayan "İlaxır çərşənbələr" hazırlıq prosesinin ən mühüm hissəsidir. Hər bir çərşənbə təbiətin bir ünsürünün oyanışını təmsil edir:

1. Su Çərşənbəsi (Əvvəl Çərşənbə)

İlk çərşənbə suyun oyanması ilə bağlıdır. İnanca görə, bu gün sular təzələnir, durulur və hərəkətə gəlir. İnsanlar səhər tezdən axar suyun yanına gedir, əl-üzlərini yuyur və bir-birinin üzərinə su çiləyirlər. Su təmizlik və aydınlıq rəmzidir. Evlərdə xonçaların mərkəzinə təmiz su dolu qab qoyulur.

2. Od Çərşənbəsi (Üskü Çərşənbəsi)

İkinci çərşənbə odun oyanışına həsr olunur. Bu gün tonqallar qalanır. Od istilik, günəş və həyat deməkdir. İnsanlar inanırlar ki, odun üzərindən atılmaqla ötən ilin bütün ağırlığını, xəstəliklərini və uğursuzluqlarını yandırırlar. "Ağırlığım-uğurluğum odlara" deyimi məhz bu günün əsas şüarıdır.

3. Yel Çərşənbəsi (Külək Çərşənbəsi)

Üçüncü çərşənbə yelin (küləyin) oyanmasıdır. Əfsanəyə görə, Yel gəlib suyu və odu hərəkətə gətirir, təbiəti oyadır. Külək ağacların tumurcuqlarını silkələyir və baharın yaxınlaşdığını xəbər verir. Bu gün insanlar həyət-bacada təmizlik işləri görür, evləri havalandırırlar.

4. Torpaq Çərşənbəsi (İlaxır Çərşənbə)

Ən mühüm və təntənəli çərşənbə Torpaq çərşənbəsidir. Bu gün torpaq oyanır, isinir və toxumları cücərtməyə hazır olur. Torpaq çərşənbəsi Novruzun özü qədər təntənəli keçirilir. Bu gündə Səməni qoyulur, tonqallar ən hündür yerlərdə qalanır və bayram süfrələri xüsusi zövqlə bəzədilir.

Novruz Adətləri və Ənənələri

Azərbaycanda Novruzun özünəməxsus və rəngarəng adətləri var. Bu adətlər həm əyləncəli, həm də dərin fəlsəfi məna daşıyır:

Səməni Yetişdirmə

Səməni Novruzun ən baş rəmzidir. Bu, buğda və ya mərcinin isladılaraq cücərdilməsi ilə əldə edilən yaşıl ot dəstəsidir. Səməni həyatın dirçəlişini, bərəkəti və bolluğu simvolizə edir. Hər bir evdə bayram xonçasının ortasında mütləq səməni olmalı və onun ətrafına qırmızı lent bağlanmalıdır.

Bayram Xonçası

Xonça Novruzun vizual rəmzidir. Böyük bir sininin içərisində Səməni, ətrafında isə ailə üzvlərinin sayına uyğun şamlar, boyanmış yumurtalar və müxtəlif şirniyyatlar (şəkərbura, paxlava, şorqoğal) düzülür. Həmçinin xonçada qoz, fındıq, badam, kəsmə şəkər və müxtəlif çərəzlər olur.

Yumurta Döyüşdürmə

Uşaqların və gənclərin ən sevimli əyləncəsidir. Yumurtalar soğan qabığı və ya müxtəlif boyalarla rənglənir. İki nəfər yumurtaları bir-birinə vurur; kimin yumurtası sınmazsa, o qalib sayılır. Bu, həyatın möhkəmliyini və mübarizəni simvolizə edir.

Papaqatma (Qapıpusma)

Bayram axşamı uşaqlar qonşuların qapısına papaq və ya torba atıb gizlənirlər. Ev sahibi papağın içinə bayram şirniyyatları, meyvə və ya qoz-fındıq qoyub geri qaytarır. Bu, paylaşma və mehribanlıq ənənəsidir.

Qulaq Falı

Gənc qızlar və oğlanlar bayram axşamı qonşuların qapısını gizlicə pusurlar. Eşitdikləri ilk sözü öz bəxtləri ilə bağlayırlar. Əgər xoş söz eşidilərsə, ilin uğurlu keçəcəyinə, arzuya çatılacağına inanılır. Buna görə də Novruz axşamı hər kəs evdə yalnız xoş və nikbin söhbətlər etməyə çalışır.

Kos-Kosa və Keçəl Oyunu

Meydan tamaşalarının əsas qəhrəmanları olan Kosa və Keçəl Novruzun rəmzi personajlarıdır. Kosa qışı, Keçəl isə yazı (təbiətin oyanışını) təmsil edir. Onların bir-biri ilə məzəli deyişmələri və zarafatları bayram şənliklərinə xüsusi rəng qatır.

Novruz Mətbəxi: Şirniyyatların Mənası

Azərbaycan mətbəxi Novruzda öz zənginliyini nümayiş etdirir. Süfrədəki hər bir təamın öz rəmzi mənası var:

• Paxlava: Ulduzları və göy cisimlərini təmsil edir.
• Şəkərbura: Ayın simvoludur. Üzərindəki naxışlar isə buğda sünbülünü xatırladır.
• Qoğal: Parlayan günəşin rəmzidir.
• Plov: Bayramın şah yeməyi sayılır. Süfrədə mütləq müxtəlif növ plovlar (şirin plov, fisincan plov, südlü plov) olur.

Bayram Axşamı və Martın 21-i

Bayram axşamı bütün ailə üzvləri bir süfrə arxasında toplaşır. Süfrənin başında ailə ağsaqqalı oturur və xeyir-dua verir. Süfrədə "yeddi sin" (adı 's' hərfi ilə başlayan yeddi nemət) və ya yeddi müxtəlif xörəyin olması qədim adətdir. Martın 21-i səhər tezdən insanlar yuxudan durub bir-birini təbrik edir, qohumları və qonşuları ziyarət edirlər. İlk ziyarət adətən ailənin ən yaşlı üzvünün evinə edilir.

Bu günlərdə insanlar küsülü olduqları şəxslərlə barışmalıdırlar. İnanılır ki, Novruzu küsülü qarşılayan şəxs bütün ili bədbəxt olar. Həmçinin bu gün rəhmətə gedənlərin məzarları ziyarət edilir, ruhlarına dualar oxunur.

Turistlər və Qonaqlar üçün Praktiki Məlumatlar

Əgər siz 2026-ci ildə Novruz zamanı Azərbaycana səfər etməyi planlaşdırırsınızsa, bu məsləhətlər sizin üçün faydalı olacaq:

1. Səfər Planlaşdırması: Novruz dövründə Azərbaycan Hava Yolları və digər xidmətlər çox məşğul olur. Biletləri və hotelləri ən azı 2-3 ay əvvəldən bron etmək tövsiyə olunur.
2. Hava Şəraiti: Mart ayında Bakıda hava dəyişkən olur, mülayim yaz havası (10-18°C) müşahidə edilir. Lakin "Xəzri" küləyinə qarşı hazırlıqlı olmaq üçün yanınızda pencək və ya yüngül palto götürün.
3. İctimai Tədbirlər: Bakıda ən böyük şənliklər İçərişəhərdə və Dənizkənarı Bulvarda keçirilir. Burada milli musiqilər, sənətkarlıq nümunələri və Kosa-Keçəl tamaşalarını izləyə bilərsiniz.
4. Restoranlar və Mağazalar: Bayram günlərində böyük ticarət mərkəzləri və restoranlar açıq olsa da, bəzi kiçik dükanlar qapalı ola bilər. Restoranlarda Novruz menyusu dadmağı unutmayın.
5. Etiket: Əgər bir azərbaycanlı sizi evinə bayram xonçasına dəvət edərsə, kiçik bir hədiyyə (məsələn, şokolad və ya gül) aparmaq xoş qarşılanır. Evə daxil olarkən ayaqqabıları çıxarmaq adətdir.

Novruzun Azərbaycana Məxsus Özəllikləri

Novruz bir çox ölkələrdə qeyd edilsə də, Azərbaycanın özünəməxsus fərqləri var. Məsələn, İranda daha çox "Həft Sin" (yeddi 's' hərfi) xonçasına üstünlük verildiyi halda, Azərbaycanda əsas diqqət Səməniyə və şirniyyatlara (şəkərbura, paxlava) yönəlir. Həmçinin dörd çərşənbənin bu qədər sistemli və ardıcıl qeyd olunması məhz Azərbaycan mədəniyyətinə xasdır. Bizdə "Sizdə-be-dər" (13-cü gün gəzintisi) ənənəsi o qədər də qabarıq deyil, lakin insanlar bayram boyu təbiət qoynuna çıxmağı sevirlər.

Rəsmi Bayram statusu və Dövlət Tətil Günləri

Novruz Azərbaycanda rəsmi dövlət bayramıdır və qeyri-iş günü hesab olunur. Adətən dövlət tərəfindən 5 gündən 7 günə qədər tətil elan edilir.

• Dövlət İdarələri: Bayram günlərində bütün dövlət idarələri, banklar və məktəblər bağlı olur.
• Nəqliyyat: İctimai nəqliyyat işləyir, lakin şəhərlərarası avtobus və qatarlarda yer tapmaq çətin ola bilər, çünki insanlar rayonlara ailələrinin yanına gedirlər.
• Xidmət Sektoru: Supermarketlər, apteklər və əyləncə mərkəzləri adətən iş qrafiki ilə fəaliyyət göstərir.

2026-ci ildə Novruz Bayramı cümə