Fasika

የኢትዮጵያ ፋሲካ፡ የትንሳኤ በዓል ታሪክ፣ ስርዓት እና መንፈሳዊ ትርጉም

ፋሲካ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን እምነት ተከታዮች ዘንድ ከሚከበሩ በዓላት ሁሉ የላቀ እና ታላቅ ስፍራ የሚሰጠው በዓል ነው። ይህ በዓል የጌታችን የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ከሙታን ተለይቶ መነሳትን የሚታሰብበት በመሆኑ፣ ለክርስቲያኖች የድል፣ የነፃነት እና የዘላለም ሕይወት ተስፋ ምልክት ተደርጎ ይወሰዳል። በኢትዮጵያ ባህል እና ሃይማኖት ውስጥ ፋሲካ ከሃይማኖታዊ ስነ-ስርዓቱ ባለፈ፣ ማህበራዊ ትስስር የሚጠናከርበት፣ ቤተሰብ የሚሰበሰብበት እና ከረጅም የጾም ወቅት በኋላ በደስታ የሚከበር ታላቅ ድግስ ነው።

የኢትዮጵያ ፋሲካ ልዩ የሚያደርገው ከበዓሉ በፊት የሚጾመው የ55 ቀናት የዐቢይ ጾም (ሁዳዴ) ነው። በዚህ የጾም ወቅት ምዕመናን ከማንኛውም የእንስሳት ተዋጽኦ (ስጋ፣ ወተት፣ ቅቤ፣ እንቁላል) ይቆጠባሉ። ይህ ወቅት የንስሐ፣ የጸሎት እና ራስን ለመንፈሳዊ ሕይወት የማዘጋጀት ጊዜ ነው። ፋሲካ ሲመጣ ይህ ረጅም እና ጥብቅ የጾም ወቅት ስለሚጠናቀቅ፣ ምዕመናን በታላቅ በጉጉት እና በደስታ ይቀበሉታል። በዓሉ የጨለማው መሸነፍ እና የብርሃን መውጣትን የሚያበስር በመሆኑ፣ በኢትዮጵያውያን ልብ ውስጥ ጥልቅ ቦታ አለው።

በኢትዮጵያ ፋሲካ የሚከበረው እንደ ምዕራባውያን የዘመን አቆጣጠር ሳይሆን፣ በጥንታዊው የጁሊያን ካላንደር (በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር) መሰረት ነው። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ ፋሲካ ከምዕራባውያን ፋሲካ ብዙውን ጊዜ ከአንድ እስከ ሁለት ሳምንታት ዘግይቶ ይውላል። ይህ ልዩነት በኢትዮጵያ እና በምዕራባውያን መካከል የ7 እና 8 ዓመታት የዘመን ልዩነት እንዲኖር ካደረጉት ምክንያቶች አንዱ ነው። ፋሲካ በኢትዮጵያ የባህል መገለጫ፣ የታሪክ ማስታወሻ እና የመንፈሳዊ ጥንካሬ ማሳያ ሆኖ ለዘመናት ቆይቷል።

በ2026 ዓመት ፋሲካ መቼ ይከበራል?

እንደ ኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር እና የቤተክርስቲያን ቀመር መሰረት፣ በ2026 ዓመት የታላቁ የትንሳኤ በዓል የሚከበርበት ቀን የሚከተለው ነው፡-

የበዓሉ ቀን፡ Sunday የሚከበርበት ቀን፡ April 12, 2026 እስከ በዓሉ የቀረው ጊዜ፡ 99 ቀናት ይቀራሉ

የፋሲካ በዓል በየዓመቱ የሚውልበት ቀን ይለዋወጣል (Variable date)። ይህ የሚሆነው በዓሉ የሚሰላው ጨረቃን እና የፀሐይን ዑደት መሰረት ባደረገ የባሕረ ሐሳብ ቀመር በመሆኑ ነው። ይሁን እንጂ በዓሉ ሁልጊዜም እሁድ ቀን መከበሩ የማይለወጥ ስርዓት ነው። ከፋሲካ በፊት ያለው አርብ "ስቅለት" ተብሎ የሚታሰብ ሲሆን፣ ይህም የኢየሱስ ክርስቶስ በመስቀል ላይ መሞቱን የሚታሰብበት የጾም እና የጸሎት ቀን ነው።

---

የፋሲካ ታሪክ እና አመጣጥ

የፋሲካ በዓል መሰረቱ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚገኝ ሲሆን፣ በብሉይ ኪዳን እስራኤላውያን ከግብፅ ባርነት የወጡበትን መታሰቢያ ያመለክታል። ይሁን እንጂ በሐዲስ ኪዳን እና በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያን ትምህርት መሰረት፣ ፋሲካ የክርስቶስ ትንሳኤ ነው። "ፋሲካ" የሚለው ቃል "ማለፍ" የሚል ትርጉም ያለው ሲሆን፣ ይህም ከሞት ወደ ሕይወት፣ ከባርነት ወደ ነፃነት፣ ከጨለማ ወደ ብርሃን መሻገርን ያመለክታል።

ኢትዮጵያ ክርስትናን ከተቀበለችበት ከ4ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ፋሲካን በልዩ ሁኔታ ስታከብር ቆይታለች። በኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን ትውፊት መሰረት፣ የፋሲካ በዓል አከባበር ከሌሎች አብያተ ክርስቲያናት ይልቅ ጥብቅ እና ረጅም ዝግጅት የሚጠይቅ ነው። ይህ ዝግጅት የሚጀምረው "ሁዳዴ" ወይም "ዐቢይ ጾም" በሚባለው የ55 ቀናት ጾም ነው። በዚህ ጾም ወቅት ስጋ፣ ወተት፣ ቅቤ እና እንቁላል አይበላም። ምዕመናን በቀን ውስጥ እስከ ዘጠኝ ሰዓት (3:00 PM) ድረስ ይጾማሉ፤ ከዚያም የጥራጥሬ እና የአትክልት ምግቦችን ብቻ ይመገባሉ።

የፋሲካ ዋዜማ ወይም "ሆሣዕና" ከሳምንት በፊት ይከበራል፣ ከዚያም "ሕማማት" የሚባለው ሳምንት ይከተላል። በሕማማት ሳምንት ምዕመናን የክርስቶስን መከራ በማሰብ በቤተክርስቲያን ጉልበት በመጸለይ (ስግደት) እና አምልኮ በማድረግ ያሳልፋሉ። በተለይም ታላቁ አርብ (ስቅለት) እጅግ ጥብቅ የሆነ የጾም እና የስግደት ቀን ነው።

---

በኢትዮጵያ ፋሲካ እንዴት ይከበራል?

የፋሲካ አከባበር በኢትዮጵያ እጅግ ማራኪ እና መንፈሳዊ ድባብ ያለው ነው። አከባበሩ በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ሊከፈል ይችላል፡ መንፈሳዊው ስነ-ስርዓት እና ማህበራዊው የደስታ መግለጫ።

1. የቤተክርስቲያን ስነ-ስርዓት እና የትንሳኤ ሌሊት

የፋሲካ በዓል አከባበር የሚጀምረው ቅዳሜ ምሽት ነው። ምዕመናን ነጭ የባህል ልብሳቸውን ለብሰው ወደ ቤተክርስቲያን ይሄዳሉ። ሌሊቱን ሙሉ በጸሎት፣ በዝማሬ እና በቅዳሴ ያሳልፋሉ። በቤተክርስቲያን ውስጥ የሚካሄደው ስነ-ስርዓት "ሌሊት" ተብሎ ይጠራል። ካህናቱ በከበሮ እና በጽናጽል የታጀበ ያሬዳዊ ዜማ ሲያቀርቡ፣ ምዕመናን በሻማ ብርሃን ታጅበው የትንሳኤውን ብስራት ይጠባበቃሉ።

እኩለ ሌሊት ሲሆን፣ ካህናቱ "ክርስቶስ ተንሥአ እሙታን - በዐቢይ ኃይል ወሥልጣን" (ክርስቶስ በታላቅ ኃይልና ሥልጣን ከሙታን ተለይቶ ተነሳ) እያሉ አዋጅ ያውጃሉ። በዚህ ጊዜ በቤተክርስቲያኑ ውስጥ ታላቅ ደስታ ይፈጠራል፣ ደወል ይደወላል፣ ምዕመናንም እርስ በእርሳቸው "እንኳን ለብርሃነ ትንሳኤው አደረሳችሁ" በመባባል ሰላምታ ይለዋወጣሉ። ከቅዳሴው በኋላ፣ ከለሊቱ 9 ወይም 10 ሰዓት አካባቢ ምዕመናን ወደ ቤታቸው በመመለስ የ55 ቀናት ጾማቸውን ይፈታሉ።

2. የቤተሰብ ስብሰባ እና ባህላዊ ምግቦች

ፋሲካ በኢትዮጵያ የምግብ ባህል ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው። ከቤተክርስቲያን መልስ ቤተሰብ ተሰብስቦ ጾሙን የሚፈታው በዶሮ ወጥ ነው። ዶሮ ወጥ የኢትዮጵያ ፋሲካ ተምሳሌት ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

ዶሮ ወጥ፡ በብዙ ሽንኩርት፣ በርበሬ እና ቅመማ ቅመም የሚሰራ ቅመም የበዛበት የዶሮ ስጋ ወጥ ነው። በውስጡም የተቀቀለ እንቁላል ይጨመርበታል። እንቁላሉ የአዲስ ሕይወት እና የትንሳኤ ምልክት ተደርጎ ይወሰዳል። እንጀራ፡ ከጤፍ የሚዘጋጅ ቀጭን እና ክብ የሆነ የኢትዮጵያዊያን መለያ ምግብ ሲሆን፣ ወጡ የሚበላው በእንጀራ ነው። ጠጅ እና ጠላ፡ በቤት ውስጥ የሚዘጋጁ ባህላዊ መጠጦች ናቸው። ጠጅ ከማር የሚሰራ ሲሆን፣ ጠላ ደግሞ ከጌሾ እና ከተለያዩ እህሎች የሚጠመቅ መጠጥ ነው። የበግ ወይም የከብት እርድ፡ በፋሲካ እሁድ ጠዋት አባወራዎች በግ ወይም ከብት ያርዳሉ። ይህም ለቤተሰብ እና ለጎረቤት የሚታደል ስጋ (ጥሬ ስጋ፣ ክትፎ እና ጥብስ) ለማዘጋጀት ነው።

3. ማህበራዊ ግንኙነት እና ስጦታዎች

ፋሲካ የፍቅር እና የመተሳሰብ በዓል ነው። ሰዎች አዳዲስ ልብሶችን ይገዛሉ፣ በተለይም ህፃናት አዲስ ልብስ ለብሰው ይታያሉ። ጎረቤቶች እርስ በእርሳቸው ምግብ ይገባበዛሉ፣ ዘመድ ይጎበኛሉ። በገጠር አካባቢዎች ወጣቶች በቡድን ሆነው እየዘፈኑ እና እየጨፈሩ በዓሉን ያደምቁታል።

---

ባህላዊ ልማዶች እና ስርዓቶች

በኢትዮጵያ ፋሲካ የራሱ የሆኑ ልዩ ልማዶች አሉት፡-

ነጭ ልብስ መልበስ፡ በበዓሉ ቀን አብዛኛው ሰው "ሐበሻ ቀሚስ" ወይም "ነጭ ነጠላ" ይለብሳል። ነጭ ቀለም የንጽህና እና የትንሳኤ ብርሃን ምልክት ነው። የሻማ ማብራት፡ በትንሳኤ ሌሊት በቤተክርስቲያን ውስጥ ሻማ ማብራት የተለመደ ነው። ይህም ክርስቶስ የዓለም ብርሃን መሆኑን ያመለክታል። ምግብ መጋራት፡ በኢትዮጵያ ባህል ብቻውን መብላት አይለመድም። ፋሲካ ደግሞ ይህን ልማድ ይበልጥ ያጠነክረዋል። ድሃ አቅመ ደካሞች በበዓሉ ቀን እንዳይራቡ ጎረቤቶች ምግብ እና ስጋ ይልኩላቸዋል። የእንቁላል ተምሳሌት፡ ምንም እንኳን እንደ ምዕራባውያን "Easter Egg Hunt" ባይኖርም፣ በዶሮ ወጥ ውስጥ የሚገባው እንቁላል ትልቅ ትርጉም አለው። እንቁላሉ በውስጡ ሕይወትን ይዞ እንደሚቆይ ሁሉ፣ መቃብርም ክርስቶስን ይዞ ቆይቶ በመጨረሻ ሕይወት ወጥቶበታል የሚል ትርጉም ይሰጠዋል።

---

ለጎብኚዎች እና ለቱሪስቶች ጠቃሚ መረጃ

በፋሲካ ወቅት ወደ ኢትዮጵያ ለሚመጡ ጎብኚዎች በዓሉን ለመታደም የሚረዱ ጥቂት ነጥቦች እነሆ፡-

1. የሚጎበኙ ቦታዎች፡

ላሊበላ፡ ከዓለት የተፈለፈሉ አብያተ ክርስቲያናት የሚገኙበት ይህ ታሪካዊ ቦታ፣ የፋሲካን በዓል በጥንታዊ እና በሚያስደንቅ ሁኔታ ለማክበር ተመራጭ ነው። በሺዎች የሚቆጠሩ ካህናት እና ምዕመናን በነጭ ልብስ ተሸፍነው የሚሰርጉት ስነ-ስርዓት እጅግ ማራኪ ነው። አዲስ አበባ፡ በመዲናዋ የሚገኙት እንደ መንበረ ጸባኦት ቅድስት ሥላሴ እና ቅዱስ ጊዮርጊስ ካቴድራሎች ታላላቅ ስነ-ስርዓቶች የሚካሄዱባቸው ናቸው። ጎንደር፡ የፋሲካን በዓል በባህላዊ እና በታሪካዊ ድባብ ለማክበር ሌላው ተመራጭ ቦታ ነው።

1. የአየር ጸባይ፡ በኤፕሪል (ሚያዝያ) ወር በኢትዮጵያ ደጋማ ቦታዎች አየሩ ደረቅ እና መካከለኛ ሙቀት (20-25 ዲግሪ ሴንቲ ግሬድ) አለው። ምሽቶች ቀዝቃዛ ሊሆኑ ስለሚችሉ ቀለል ያሉ አልባሳትን መያዝ ይመከራል።

1. ባህላዊ ጨዋነት (Etiquette):

ወደ ቤተክርስቲያን ሲገቡ ትከሻን እና ጉልበትን የሚሸፍን ልብስ መልበስ ግዴታ ነው። በቤተክርስቲያን ቅጥር ግቢ ውስጥ ጫማ ማውለቅ ይገባል። ሰዎችን "መልካም ፋሲካ" በማለት ሰላምታ መስጠት ትልቅ ክብር ይሰጣል። በበዓሉ ቀን ወደ ቤት ከተጋበዙ፣ የሚቀርበውን ምግብ መቅመስ እንደ አክብሮት ይቆጠራል።

1. ትራንስፖርት እና አገልግሎቶች፡ በበዓሉ ቀን ባንኮች፣ የመንግስት መስሪያ ቤቶች እና ትምህርት ቤቶች ዝግ ናቸው። የህዝብ ትራንስፖርትም በከፊል ሊቋረጥ ስለሚችል አስቀድሞ መዘጋጀት ያስፈልጋል።

---

የፋሲካ በዓል የህዝብ በዓል (Public Holiday) ነውን?

አዎ፣ ፋሲካ በኢትዮጵያ ውስጥ ብሔራዊ የህዝብ በዓል ነው። በ2026 ዓመት Sunday ቀን የሚከበረው ይህ በዓል፣ በመላው ሀገሪቱ በታላቅ ድምቀት ይከበራል።

ምን ክፍት ነው? ምን ዝግ ነው? መንግስታዊ ተቋማት፡ ሁሉም የመንግስት መስሪያ ቤቶች ዝግ ይሆናሉ። ባንኮች እና ቢሮዎች፡ ባንኮች እና የግል ድርጅቶች በበዓሉ ቀን ዝግ ናቸው። ሱቆች እና ገበያዎች፡ ቅዳሜ የመገበያያ ቀን ስለሚሆን እጅግ የተጨናነቀ ነው። እሁድ ግን አብዛኞቹ ሱቆች ዝግ ይሆናሉ፤ ከሰዓት በኋላ ግን አንዳንድ ሱቆች ሊከፈቱ ይችላሉ። * ትራንስፖርት፡ በከተማ ውስጥ ታክሲዎች ይሰራሉ፣ ነገር ግን ወደ ክፍለ ሀገር የሚደረጉ ጉዞዎች በበዓሉ ቀን ሊቀንሱ ይችላሉ።

ፋሲካ ከሃይማኖታዊ በዓልነቱ ባለፈ፣ የኢትዮጵያውያንን አንድነት፣ እንግዳ ተቀባይነት እና ጥልቅ ባህል የሚያንፀባርቅ ወቅት ነው። በ2026 የሚከበረው ፋሲካ ለሁሉም ኢትዮጵያውያን እና የኢትዮጵያ ወዳጆች የሰላም፣ የፍቅር እና የደስታ እንዲሆን እንመኛለን።

መልካም ፋሲካ!