Constitution Day

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр: Ардчилал, тусгаар тогтнолын баталгаа

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр бол манай улсын орчин үеийн түүхэн дэх хамгийн чухал ач холбогдолтой тэмдэглэлт өдрүүдийн нэг юм. Жил бүрийн нэгдүгээр сарын 13-ны өдөр тохиодог энэхүү өдөр нь Монголчууд бид 1992 онд хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгмийг цогцлоон байгуулах түүхэн сонголтоо хийж, шинэ Үндсэн хуулиа баталсан үйл явдлыг дурсан тэмдэглэдэг билээ. Энэхүү баримт бичиг нь улс орны маань тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, хүний эрх, эрх чөлөөний дээд баталгаа болж өгдөг учиртай.

Үндсэн хуулийн өдөр нь зөвхөн хуульч, төр засгийн ажилтнуудын баяр биш, нийт ард түмний эрх чөлөөний баяр юм. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалын үр дүнд Монгол улс нэг намын тогтолцооноос олон ургальч үзэл, зах зээлийн эдийн засаг, хүний эрхийг дээдэлсэн засаглал руу шилжих эрх зүйн үндэс нь энэхүү "Эцэг хууль" болсон юм. Тиймээс энэ өдрийг тэмдэглэх нь бидний олж авсан эрх чөлөө, ардчилсан үнэт зүйлсийг хамгаалах, хойч үедээ таниулан сурталчлах гүн гүнзгий утга агуулгатай байдаг.

Энэхүү өдөр нь Монгол Улсын иргэн бүрт өөрийнхөө эдлэх эрх, хүлээх үүргийг эргэн санах, Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх чөлөөгөө хэрхэн зөв зохистой эдлэх талаар тунгаан бодох боломжийг олгодог. Хэдийгээр энэ өдөр бүх нийтийн амралтын өдөр биш ч гэлээ, нийгэм даяар Үндсэн хуулийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэхэд чиглэсэн олон талт арга хэмжээнүүд зохион байгуулагддаг нь энэ өдрийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлдэг билээ.

2026 оны Үндсэн хуулийн өдөр хэзээ болох вэ?

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр нь жил бүрийн нэгдүгээр сарын 13-нд тогтмол хугацаанд тохиодог.

Огноо: January 13, 2026 Долоо хоногийн өдөр: Tuesday Хүлээгдэж буй хугацаа: Энэхүү тэмдэглэлт өдөр болоход одоо 10 хоног үлдээд байна.

Монгол Улсын Үндсэн хууль 1992 оны нэгдүгээр сарын 13-ны өдрийн 11 цаг 35 минутад батлагдсан түүхтэй тул энэ өдрийг хуульчлан тэмдэглэх болсон юм. Энэ нь хөдөлгөөнгүй тогтсон огноо бөгөөд жил бүр энэ өдөр улс орон даяар эрдэм шинжилгээний хурал, хүндэтгэлийн арга хэмжээнүүд болдог.

Түүхэн нөхцөл байдал ба Үндсэн хуулийн ач холбогдол

Монгол Улс түүхэндээ 1924, 1940, 1960, 1992 онуудад дөрвөн удаа Үндсэн хууль баталж байсан түүхтэй. Өмнөх гурван Үндсэн хууль нь марксист-ленинист үзэл сурталд суурилсан, ангич шинж чанартай, социалист нийгмийн харилцааг зохицуулахад чиглэгдэж байв. Харин 1992 оны шинэ Үндсэн хууль нь Монгол Улсыг дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагатай хөл нийлүүлэн алхах, ардчилсан нийгэмд шилжих боломжийг нээсэн юм.

1992 оны Үндсэн хуулийг баталсан үйл явц

Шинэ Үндсэн хуулийг боловсруулах ажил маш өргөн хүрээг хамарсан, жинхэнэ ардчилсан зарчмаар явагдсан юм. Хуулийн төслийг боловсруулахдаа тухайн үеийн БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 430 гаруй депутат, Улсын Бага Хурлын 50 гаруй гишүүн 76 хоногийн турш тасралтгүй хэлэлцсэн байдаг. Хамгийн чухал нь, Үндсэн хуулийн төслийг нийт ард түмнээр хэлэлцүүлсэн явдал юм. Тухайн үед 1.2 сая хүн амтай байсан Монгол Улсын нийт иргэдийн 75 орчим хувь буюу 900 мянга гаруй иргэн хэлэлцүүлэгт оролцож, 200,000 гаруй тодорхой санал ирүүлж байжээ. Энэ нь 1992 оны Үндсэн хууль бол нийт ард түмний зөвшилцлийн баримт бичиг гэдгийг нотолдог.

Үндсэн хуулийн гол үзэл баримтлал

1992 оны Үндсэн хууль нь зургаан бүлэг, 70 зүйлтэй. Үүнд:

1. Төрийн байгуулал: Монгол Улс бол тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс бөгөөд төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс байна гэдгийг тунхагласан.
2. Хүний эрх: Хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, хүйс, нийгмийн гарал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхахгүй байх зарчмыг хуульчилсан.
3. Засаглалын хуваарилалт: Төрийн эрх мэдлийг хууль тогтоох (Улсын Их Хурал), гүйцэтгэх (Засгийн газар), шүүх эрх мэдэл гэж салгаж, тэдгээрийн хяналт-тэнцвэрийг хангасан.
4. Өмчийн хэлбэр: Төрийн болон хувийн өмчийн олон хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрч, мал сүргийг үндэсний баялаг хэмээн төрийн хамгаалалтад авсан.

Энэхүү Үндсэн хууль батлагдсанаар Монгол Улсад шашин шүтэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх, гадаадад зорчих, хувийн өмчтэй байх зэрэг суурь эрхүүд баталгаажсан юм.

Хэрхэн тэмдэглэдэг вэ? Уламжлал ба Арга хэмжээ

Үндсэн хуулийн өдөр нь баяр наадам шиг өргөн дэлгэр, дуу хууртай тэмдэглэгддэггүй ч төрийн ёслол хүндэтгэлийн болон танин мэдэхүйн шинж чанартай олон чухал арга хэмжээ болдог.

Төрийн ёслол хүндэтгэл

Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдаан эсвэл цуглаан: Төрийн ордонд Үндсэн хууль баталсан өдөрт зориулсан албан ёсны арга хэмжээ болдог. Үүнд Үндсэн хуулийг батлалцсан Ардын Их Хурлын депутатууд, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд уригдан оролцдог. Цэцэг өргөх ёслол: Их Эзэн Чингис хааны хөшөө болон Үндсэн хуулийн эхийг баригч, Хөдөлмөрийн баатар Б.Чимидийн хөшөөнд цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүлдэг.

Эрдэм шинжилгээ, сургалтын үйл ажиллагаа

Эрдэм шинжилгээний бага хурал: Хууль зүйн салбарын эрдэмтэд, судлаачид цугларч Үндсэн хуулийн хэрэгжилт, эрх зүйн шинэчлэл, парламентын хяналт шалгалтын талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг. Нээлттэй хичээлүүд: Ерөнхий боловсролын сургуулиудад "Үндсэн хууль ба бид" сэдэвт хичээлүүд орж, хүүхэд залуучуудад хууль дээдлэх ёсны талаар мэдлэг олгодог. Үзэсгэлэн: Үндэсний төв архиваас Үндсэн хууль батлах үеийн түүхэн гэрэл зураг, баримт бичгүүдийн үзэсгэлэнг олон нийтэд дэлгэн үзүүлдэг.

Шатар сонирхогчдын тэмцээн

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөрт зориулан Улсын Их Хурлын даргын ивээл дор Шатар сонирхогчдын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг. Энэ нь орон нутгаас эхлэн шалгарч, шигшээ тоглолт нь Улаанбаатар хотод Үндсэн хуулийн өдрөөр болдог маш нэр хүндтэй тэмцээн юм.

Жуулчид болон гадаадын иргэдэд зориулсан мэдээлэл

Хэрэв та нэгдүгээр сарын 13-ны өдөр Монгол улсад байх гэж байгаа бол дараах зүйлсийг анхаараарай:

1. Ажлын цаг: Энэ өдөр бүх нийтийн амралтын өдөр биш тул төрийн байгууллагууд, банк, дэлгүүр, ресторан, музейнүүд ердийн цагийн хуваарийн дагуу ажиллана. Замын хөдөлгөөн болон нийтийн тээвэр ердийнхөөрөө байна.
2. Цаг агаар: Нэгдүгээр сар бол Монгол орны хамгийн хүйтэн үе. Улаанбаатар хотод агаарын температур өдөртөө -20°C-аас -25°C, шөнөдөө -30°C-аас давж хүйтэрдэг. Тиймээс гадуур явахдаа дулаан хувцаслах (ноолууран хувцас, үслэг эдлэл, зузаан куртка) нэн шаардлагатай.
3. Үзвэр үйлчилгээ: Төрийн ордонтой танилцах эсвэл Сүхбаатарын талбай дээр болох цэцэг өргөх ёслолыг сонирхож болно. Хэрэв та хууль эрх зүйн чиглэлээр сонирхдог бол Их сургуулиуд дээр болох нээлттэй лекцүүдэд сууж болох юм.
4. Ёс заншил: Энэ өдөрт зориулсан тусгай хоол хүнс эсвэл шашны зан үйл байдаггүй. Энэ нь цэвэр иргэний болон улс төрийн ач холбогдолтой тэмдэглэлт өдөр юм.

Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтүүд

Цаг үеийн шаардлагаар 1992 оны Үндсэн хуульд хэд хэдэн удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулж байсан. Үүнд: 1999-2000 он: Засгийн газрын гишүүн Улсын Их Хурлын гишүүний албыг хавсран гүйцэтгэхтэй холбоотой өөрчлөлтүүд. 2019 он: Гүйцэтгэх засаглалын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, шүүх эрх мэдлийн хараат бус байдлыг хангах, нутгийн удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох чиглэлээр томоохон өөрчлөлт орсон. 2023 он: Парламентын төлөөлөх чадварыг нэмэгдүүлэх зорилгоор Улсын Их Хурлын гишүүдийн тоог 126 болгож, сонгуулийн холимог тогтолцоог хуульчилсан.

Эдгээр өөрчлөлтүүд нь Үндсэн хуулийн суурь үзэл баримтлалыг хөндөхгүйгээр, нийгмийн хөгжлийн хурдтай нийцүүлэн төрийн тогтолцоог сайжруулахад чиглэгддэг.

Энэ өдөр бүх нийтийн амралтын өдөр мөн үү?

Үгүй, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр нь бүх нийтийн амралтын өдөр биш юм.

Монгол Улсын "Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хууль"-д зааснаар нэгдүгээр сарын 13-ны өдөр нь "тэмдэглэлт өдөр" гэсэн ангилалд багтдаг. Энэ нь дараах нөхцөлийг илэрхийлнэ: Сургууль, цэцэрлэг, их дээд сургуулиуд хичээллэнэ. Төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагууд ердийн цагийн хуваариар ажиллана. Банк, санхүүгийн байгууллагууд гүйлгээ хийнэ.

• Үйлчилгээний газрууд (дэлгүүр, зах, ресторан) нээлттэй байна.

Хэдийгээр амралтын өдөр биш ч гэлээ, Үндсэн хуулийн өдөр нь Монголын ардчиллын амин сүнс, иргэн бүрийн эрх чөлөөний баталгааг тунхагласан өдөр учраас нийгмийн ухамсарт маш том байр суурь эзэлдэг. 2026 оны нэгдүгээр сарын 13-ны мягмар гарагт тохиох энэ өдөр Монгол улс даяар ардчилсан Үндсэн хуулийнхаа 34 жилийн ойг ёслол төгөлдөр тэмдэглэх болно.

Монгол Ул