International Romani Day (for Romani community)

Меѓународен ден на Ромите: Прослава на идентитетот, културата и борбата за еднаквост во Северна Македонија

Меѓународниот ден на Ромите не е само обичен датум во календарот; тој е симбол на гордоста, отпорот и нескршливиот дух на еден народ кој со векови опстојува и придонесува во мозаикот на светската цивилизација. Во Северна Македонија, овој ден има посебна тежина и значење. Ромската заедница е составен дел од македонското мултикултурно општество, а земјата често се издвојува како пример во регионот и пошироко за политичката интеграција и културното признавање на Ромите. Овој празник е време кога се слави богатата ромска култура, автентичната музика, јазикот и традициите, но истовремено е и силен потсетник за предизвиците со кои заедницата сè уште се соочува.

Она што го прави овој ден посебен во Северна Македонија е чувството на заедништво. Тоа е ден кога ромското знаме – со сина и зелена боја и црвеното тркало (чакра) во средината – гордо се вее на многу институции и домови. Тоа е ден кога ече химната „Џелем, Џелем“, песна која ја раскажува трагичната, но и победничката историја на овој народ. За македонските Роми, 8 април е моментот кога нивниот глас се слуша најсилно, кога се вреднува нивниот придонес во уметноста, занаетчиството и секојдневниот живот, и кога државата јасно ја потврдува својата посветеност кон градење на општество еднакво за сите.

Есенцијата на Меѓународниот ден на Ромите лежи во подигнувањето на свеста. Иако празникот има славенички карактер, тој е и платформа за застапување на човековите права. Во Северна Македонија, ова е период кога се организираат бројни конференции, тркалезни маси и културни настани кои имаат за цел да ги истакнат прашањата поврзани со образованието, вработувањето и подобрувањето на животните услови на ромската популација. Тоа е ден за рефлексија на постигнатото, но и за поставување нови цели за поправедна иднина.

Кога се празнува во 2026 година?

Меѓународниот ден на Ромите во Северна Македонија традиционално се одбележува на 8 април. Во 2026 година, овој значаен празник паѓа на Wednesday, April 8, 2026. Според пресметките, до овој ден преостануваат уште точно 95 денови.

Овој датум е фиксен и секоја година се паѓа на истиот ден, 8 април, без оглед на тоа кој ден од неделата е. Тоа овозможува заедницата и институциите однапред да ги планираат своите активности и прослави, кои често траат и по неколку дена пред и по самиот празник.

Историско значење и потекло на празникот

Историјата на Меѓународниот ден на Ромите е тесно поврзана со будењето на националната свест на Ромите на глобално ниво. Овој ден е воспоставен во чест на Првиот светски конгрес на Ромите, кој се одржал од 7 до 12 април 1971 година во Челсфилд, во близина на Лондон, Велика Британија. Овој настан се смета за еден од најважните моменти во модерната историја на Ромите, бидејќи за прв пат претставници на Ромите од различни земји се собраа за да разговараат за заедничките проблеми и да дефинираат симболи на својот идентитет.

На овој историски конгрес беа донесени неколку клучни одлуки:

1. Ромското знаме: Беше официјализирано знамето со сина боја (го претставува небото и духовните вредности), зелена боја (ја претставува земјата, природата и плодноста) и црвено тркало во средината (симбол на патувањето, миграциите и индиските корени на народот).
2. Химната „Џелем, Џелем“: Оваа песна, чиј текст зборува за страдањата на Ромите за време на Втората светска војна (Порајмос), беше прифатена како официјална химна.
3. Името „Ром“: Беше донесена одлука официјално да се користи терминот „Ром“, што на ромски јазик значи „човек“ или „маж“, наместо разните егзоними кои често имаа пејоративно значење.

Официјалното прогласување на 8 април за Меѓународен ден на Ромите се случи дури во 1990 година, на Четвртиот светски конгрес на Ромите одржан во Серок, Полска. Оттогаш, овој ден се слави ширум светот со цел да се промовира ромската култура и да се привлече вниманието кон дискриминацијата со која овој народ често се соочува.

Ромите во Северна Македонија: Популација и контекст

Северна Македонија е дом на една од највиталните и политички најактивните ромски заедници во Европа. Иако проценките за бројот на Ромите варираат, според официјалните пописи и меѓународните проценки, Ромите претставуваат значаен процент од населението. Она што ја прави Северна Македонија уникатна е фактот што Ромите се признати во Уставот како конститутивен народ, а ромскиот јазик е официјален во општината Шуто Оризари – единствената општина во светот каде Ромите имаат свој градоначалник и локална самоуправа.

Ромската заедница во земјата е позната по својата богата традиција во музиката, која е длабоко вткаена во македонскиот фолклор. Славни имиња како Есма Реџепова-Теодосиевска, „Кралицата на ромската музика“, го прославија името на Македонија ширум светот, покажувајќи ја моќта на ромскиот глас и култура.

Сепак, покрај културните достигнувања, контекстот на овој празник е секогаш поврзан и со социјалните прашања. Ромите во Северна Македонија се дел од пошироката европска популација од околу 10-12 милиони луѓе, од кои многумина се соочуваат со невработеност и лоши станбени услови. Прославата на 8 април е можност да се нагласи дека Ромите не се само „објект“ на социјални политики, туку активни граѓани кои придонесуваат за економијата, културата и политиката на државата.

Како се слави Меѓународниот ден на Ромите во Северна Македонија?

Прославата во Северна Македонија е секогаш колоритна, гласна и исполнета со многу настани. Програмата обично започнува неколку дена порано и вклучува активности низ целата земја, со центар во Скопје и општината Шуто Оризари.

Културни манифестации и фестивали

Главниот дел од прославата се културните настани. Се организираат големи концерти на отворено каде настапуваат познати ромски бендови и пејачи. Традиционалните ора и автентичните носии се во центарот на вниманието. Театарските претстави на ромски јазик и изложбите на фотографии кои го прикажуваат секојдневниот живот на Ромите се исто така вообичаени.

Свечени академии и говори

Државниот врв, вклучувајќи го Претседателот, Премиерот и министрите, редовно учествуваат на свечени академии по повод 8 април. На овие настани се доделуваат признанија за истакнати поединци од ромската заедница кои придонеле за развојот на општеството. Се испраќаат пораки за соживот, толеранција и заедничка борба против предрасудите.

Активности во Шуто Оризари

Во Шуто Оризари, атмосферата е најпразнична. Улиците се украсени, се организираат спортски натпревари за младите, а локалните организации делат информативни материјали. Традиционално, на овој ден многу семејства се собираат на заеднички ручеци, прославувајќи го својот идентитет во кругот на најблиските.

Фрлање цвеќе во реките

Инспирирани од меѓународните традиции, некои здруженија во Македонија практикуваат симболично фрлање цвеќе во реките (како Вардар). Овој чин е во знак на сеќавање на сите Роми кои го изгубиле животот за време на прогоните низ историјата, но и како симбол на слободата и реката како пат кој поврзува народи.

Традиции, обичаи и симболика

Симболиката на Меѓународниот ден на Ромите е длабока и повеќеслојна. Заедницата во Северна Македонија негува специфични обичаи кои го истакнуваат нивното потекло и верувања.

• Ромското знаме (O amblemo): На 8 април, знамето е присутно насекаде. Сината боја го претставува небото, симболизирајќи ја слободата и бесконечноста. Зелената боја ја претставува тревата и земјата, симболизирајќи го животот и плодноста. Црвеното тркало со 16 краци е симбол на индиското потекло (Чакра) и постојаното движење.
• Јазикот (Romani chib): На овој ден се става посебен акцент на зачувување на ромскиот јазик. Се организираат поетски читања каде младите рецитираат на својот мајчин јазик, што е клучно за одржување на културниот континуитет.
• Музиката како отпор: Музиката не е само забава; таа е јазик на кој Ромите ги раскажуваат своите маки и радости. Традиционалните дувачки оркестри (плех-музика) се заштитен знак на прославите во Македонија.

Државно признавање и политики за инклузија

Владата на Северна Македонија го признава значењето на овој ден не само како културен настан, туку и како политичка обврска. Северна Македонија беше меѓу првите земји во регионот што ја усвои Стратегијата за инклузија на Ромите 2022-2030. Овој документ е во согласност со рамката на Европската Унија и има за цел да ги намали јазовите помеѓу ромската заедница и остатокот од населението во неколку клучни области:

1. Образование: Зголемување на бројот на ромски деца во предучилишно образование и стипендирање на средношколци и студенти.
2. Вработување: Активни мерки за вработување во јавната администрација и поддршка за ромските претприемачи.
3. Домување: Легализација на ромските населби и подобрување на инфраструктурата (вода, струја, патишта).
4. Здравство: Обезбедување на здравствени медијатори кои помагаат во пристапот до медицински услуги.

На 8 април, државните институции често презентираат извештаи за напредокот во овие области, признавајќи дека патот до целосна еднаквост е долг, но дека посветеноста постои.

Меѓународен контекст и "Opre Roma!"

Меѓународниот ден на Ромите се одбележува во рамките на пошироката глобална иницијатива. Советот на Европа го прогласува целиот месец април (1-30 април) за месец "Opre Roma!" (Напред Роми!). Оваа кампања има за цел да ја едуцира пошироката јавност за историјата на Ромите и нивниот придонес во европското општество.

Северна Македонија, како земја кандидат за членство во ЕУ, активно учествува во овие меѓународни напори. Меѓународните организации присутни во земјата (како ОБСЕ, УНДП и Делегацијата на ЕУ) организираат заеднички настани со локалните ромски невладини организации. Оваа меѓународна поддршка е клучна за одржување на вниманието врз прашањата на Ромите во текот на целата година, а не само на 8 април.

Исто така, значајно е да се напомене дека светски лидери и дипломати често упатуваат честитки до ромската заедница на овој ден, нагласувајќи дека правата на Ромите се основни човекови права.

Дали е ова државен празник?

Во Северна Македонија, Меѓународниот ден на Ромите (8 април) има специфичен статус според Законот за празниците.

Статус на празникот:

• 8 април е неработен ден за граѓаните припадници на ромската заедница во Република Северна Македонија.
• Тоа значи дека за Ромите ова е платен неработен ден. Вработените Роми во јавниот и приватниот сектор имаат право да не дојдат на работа за да го прослават празникот.
• Училиштата каде што мнозинството ученици се Роми (како во Шуто Оризари) обично не одржуваат настава или организираат свечени приредби.

Што е отворено/затворено?

• За остатокот од населението (кои не се припадници на ромската заедница), ова е вообичаен работен ден.
• Банките, поштите, продавниците и државните институции работат со нормално работно време.
• Јавниот превоз функционира според вообичаениот возен ред за работен ден.

Иако не е неработен ден за сите граѓани, атмосферата во градовите со поголема ромска популација е забележливо празнична. Многу граѓани од други националности им го честитаат празникот на своите сограѓани, пријатели и колеги Роми, со што се зајакнува духот на заедништвото.

Заклучок

Меѓународниот ден на Ромите во Северна Македонија во 2026 година ќе биде уште една прилика да се покаже дека различностите се најголемото богатство на земјата. Додека ги одбројуваме преостанатите 95 денови до April 8, 2026, важно е да се потсетиме дека суштината на овој ден е во солидарноста.

За Ромите, ова е ден кога се слави „Романипе“ – ромскиот дух и начин на живот. За државата, тоа е ден