Veteran's Day

Loron Veteranus Nasionál iha Timor-Leste: Homenajen ba Eroi Libertasaun Pátria

Loron Veteranus Nasionál, ka Loron Veteranus, mak loron ida ne’ebé nakonu ho dignidade, respeitu, ho fuan ne’ebé kmaan tebes iha Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Loron ida-ne’e la’ós de’it loron feriadu ida iha kalendáriu, maibé nu’udar mumentu ne’ebé pátria tomak hamriik hodi fó onra ba feto ho mane sira ne’ebé fo sira-nia moris, sira-nia kbiit, no sira-nia fuan ba luta naruk hodi manán independénsia. Timor-Leste mak nasaun ida ne’ebé moris mai husi sakrifísiu boot, no Loron Veteranus mak sasin moris ida husi gratidaun ne’ebé la iha rohan ba sira ne’ebé reziste hasoru okupasaun estranjeira durante tinan 24 nia laran.

Iha loron ida-ne'e, sentimentu nasionál nian sa'e maka'as. Ema hotu-hotu, husi labarik to'o katuas, hanoin hikas fali funu-na'in sira husi FALINTIL (Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste) no mós membru rezisténsia klandestina no diplomátika sira ne’ebé la ta’uk hodi hasoru kilat no terus. Ida-ne'e mak loron ida hodi reafirma katak libertasaun ne’ebé ita goza ohin loron mak rezultadu husi ran no kous-been sira nian. Estadu Timor-Leste foti loron ida-ne’e nu’udar prioridade nasionál hodi asegura katak istória luta nian sei la lakon, no veteranu sira-nia kontribuisaun sei sai nu’udar naroman ba jerasaun foun sira.

Luta ba independénsia Timor-Leste nian mak ida ne’ebé úniku iha mundu, tanba maski ho númeru ne’ebé uitoan no ekipamentu ne’ebé menus, funu-na’in sira konsege mantein rezisténsia iha foho laran no iha sidade sira. Loron Veteranus nian selebra kbiit fuan nian ida-ne’e. Ne’e mak tempu ida hodi rona fali istória sira kona-ba oinsá sira moris iha ai-laran, oinsá sira komunika iha segredu laran, no oinsá sira-nia fiar ba kazu justisa nian nunka nakdoko maski hasoru susar boot. Espiritu ida-ne’e mak sai nu’udar hun ba identidade nasionál Timor-Leste nian.

Data Selebrasaun iha 2026

Loron Veteranus Nasionál iha Timor-Leste selebra tinan-tinan iha loron 3 fulan-Marsu. Data ida-ne’e mak data fixu, ne’ebé la muda tuir fulan ka tinan, hodi fasilita povu tomak atu prepara an hodi fó omenajen.

Ba tinan oin, selebrasaun ne’e sei monu iha:

• Data: March 3, 2026
• Loron: Tuesday
• Tempu ne’ebé falta: Sei hela 59 loron tan hodi ita to’o iha loron importante ne’e.

Nu’udar data ida ne’ebé fiksadu iha lejislasaun nasionál, loron 3 fulan-Marsu sai nu’udar pontu referénsia ba unidade nasionál. Maski loron ne’e monu iha loron kintu-feira ka loron seluk iha semana laran, ninia signifikadu nafatin hanesan no selebrasaun sira la muda.

Signifikadu Históriku no Orijen

Atu komprende tanba sá Loron Veteranus importante tebes, ita tenke hateke fali ba kotuk, ba tinan sira ne’ebé nakonu ho funu no rezisténsia. Entre tinan 1975 to’o 1999, Timor-Leste iha okupasaun Indonézia nia okos. Durante períodu ne’e, FALINTIL sai nu’udar liman-funu ba povu Timor nian. Sira la’ós de’it soldadu, maibé sira mak simbolu esperansa nian.

Eskolha ba loron 3 fulan-Marsu iha relasaun besik ho rekoñesimentu ba luta naruk ne’ebé veteranu sira hala’o. Estadu Timor-Leste, liuhusi Dekretu-Lei, estabelese loron ida-ne’e hodi fó dignidade ba sira ne’ebé luta iha ai-laran (frente armada), sira ne’ebé serbí iha sidade (frente klandestina), no sira ne’ebé luta iha rai-li’ur (frente diplomátika).

Luta ne'e la'ós de'it kona-ba kilat, maibé kona-ba determinasaun povu ida nian atu sai livre. Veteranu sira mak ema ne’ebé husik sira-nia família, sira-nia futuru pesoál, no sira-nia seguransa hodi dedika an ba kauza boot liu: ukun rasik an. Tan ne’e, Loron Veteranus mak mumentu ida hodi hanoin hikas mós sira ne’ebé lakon ona sira-nia moris iha kampaña libertasaun nian, hodi asegura katak sira-nia sakrifísiu la sai de'it hanesan istória iha livru laran, maibé moris nafatin iha nasionál nian fuan.

Oinsá Povu Timor-Leste Selebra Loron ida-ne'e?

Selebrasaun Loron Veteranus iha Timor-Leste la’ós hanesan festa ka kermese ne’ebé rame ho múzika barullu. Karáter husi loron ida-ne’e mak solene, seriedade, no nakonu ho respeitu. Atividade sira ne’ebé hala’o foka liu ba memória no onra.

Serimónia Ofisiál iha Palásiu Governu

Sentru husi selebrasaun hotu-hotu mak iha Dili, kapitál rai-laran. Iha dadeer-saan tuku 07:45, serimónia boot ida hala’o iha oin Palásiu Governu (Palácio do Governo), besik tasi-ibun Dili nian. Iha ne’ebá, autoridade máximu sira husi Estadu, inklui Prezidente Repúblika, Primeiru-Ministru, no Prezidente Parlamentu Nasionál, hamutuk ho komandante F-FDTL no PNTL, partisipa iha serimónia hasa'e Bandeira Nasionál (RDTL) no Bandeira FALINTIL nian.

Imajen husi bandeira rua ne’ebé semo hamutuk mak imajen ida ne’ebé forte tebes, reprezenta ligasaun entre luta pasadu (FALINTIL) no Estadu modernu (RDTL). Veteranu barak mai ho sira-nia farda ka ho atributu rezisténsia nian, hatudu sira-nia orgullu ba orden ne’ebé sira simu husi Estadu.

Kolokasaun Ai-funan (Wreath-Laying)

Parte ida ne’ebé triste maibé nakonu ho respeitu mak kolokasaun ai-funan iha monumentu sira ka iha Semitériu Heroi sira nian, hanesan iha Metinaro. Lider sira no família veteranu nian tau ai-funan hodi hanoin hikas eroi sira ne’ebé mate ona. Momentu ne’e baibain akompaña ho silénsiu no orasaun tuir fiar ida-idak nian.

Diskursu no Reflesaun

Iha serimónia laran, baibain iha diskursu hosi lider nasionál sira. Diskursu sira-ne’e baibain ko’ara kona-ba importánsia unidade nasionál, dezenvolvimentu rai-laran nu’udar dalan ida hodi onra veteranu sira, no mós progresu ne’ebé Estadu halo ona hodi fó asisténsia ba veteranu sira-nia moris.

Selebrasaun iha Munisípiu sira

Maski selebrasaun boot liu iha Dili, iha kada munisípiu husi Oecusse to’o Lospalos, Administradór Munisípiu sira mós organiza serimónia simples. Veteranu sira iha baze mós halibur hamutuk hodi hanoin hikas sira-nia kolega sira ne’ebé uluk hamutuk iha funu laran.

Tradisaun no Kostume sira

Iha Timor-Leste, Loron Veteranus la’ós loron ba parade militar boot ho tanke funu nian hanesan iha rai seluk. Iha ne’e, tradisaun foka liu ba ligasaun pesoál no istórika.

1. Uza Atributu Rezisténsia: Veteranu barak uza sira-nia "Medalla Onra" ne’ebé Estadu fó ona ba sira. Balu uza kapa ka tais ne’ebé reprezenta sira-nia distritu ka unidade uluk nian.
2. Istória ba Jerasaun Foun: Iha eskola sira (antes ka depois de feriadu), mestre sira baibain konta istória kona-ba luta nian. Iha família laran, katuas sira uza tempu ne’e hodi konta ba netik sira kona-ba susar ne’ebé sira liu hodi hetan independénsia.
3. Vizita ba Museue sira: Ema barak uza loron ne’e hodi vizita "Arquivo & Museu da Resistência Timorense" iha Dili. Iha ne’ebá, sira bele haree foto, dokumentu, no sasán sira ne’ebé veteranu sira uza iha ai-laran.
4. Silénsiu no Orasaun: Tanba Timor-Leste mak nasaun ho maioria Katólika, misa espesiál sira ka orasaun iha uma laran ba klamar sira ne’ebé mate ona iha funu laran mak buat ida ne’ebé baibain tebes.

Informasaun Prátika ba Vizitante no Estranjeiru sira

Se ita-boot iha Timor-Leste durante March 3, 2026, importante tebes atu komprende katak loron ida-ne’e iha sentimentu ne’ebé kle’an ba povu lokál.

Komportamentu: Loron ida-ne’e la’ós loron ba festa barullu. Se ita-boot besik iha fatin serimónia nian, hatudu respeitu liuhusi nonok no labele korta dalan ba prosesaun sira. Hatais: Se ita partisipa iha serimónia ofisiál, di’ak liu uza roupa ne’ebé kmanek no formál (hanesan kamiza ka uza Tais Timor). Fotografia: Baibain bele hasa’e foto, maibé tenke ho sensibilidade. Labele hanetik movimentu veteranu sira nian ka serimónia hasa’e bandeira nian. Transporte: Haree katak transporte públiku (mikrolet) bele menus uitoan iha dadeer-saan tanba dalan balu iha oin Palásiu Governu nian bele taka ba serimónia. Turizmu: Ida-ne’e mak tempu di’ak liu atu vizita monumentu sira hanesan Estátua Nicolau Lobato ka Semitériu Santa Cruz hodi komprende kle’an liután istória rai nian, maski ita tenke prepara an ba ema barak ne’ebé sei mai vizita mós.

Estatutu nu’udar Feriadu Públiku

Loron Veteranus Nasionál mak Feriadu Públiku ne’ebé rekoñese hosi lei iha Timor-Leste.

Eskola no Universidade: Taka hotu. Estudante sira la iha aula. Governu: Eskritóriu governu nian hotu-hotu taka, inklui ministériu sira, esetu servisu esensiál sira. Negósiu no Loja: Loja boot sira iha Dili (hanesan Timor Plaza) baibain nakloke nafatin, maibé ho oráriu ne’ebé bele limitadu. Loja ki’ik sira ka merkado bele taka iha dadeer-saan durante serimónia no loke fali iha loron klaran. Banku: Banku hotu-hotu iha Timor-Leste taka iha loron feriadu nasionál. Se ita presiza osan, di’ak liu foti uluk iha loron antes ka uza ATM ne’ebé baibain funsiona nafatin. Servisu Esensiál: Ospitál, bombeiru, no polísia nafatin servisu hodi asegura seguransa no saúde populasaun nian.

Importánsia ba Futuru

Loron Veteranus la’ós de’it kona-ba pasadu. Nia mós kona-ba oinsá Timor-Leste harii ninia futuru. Veteranu sira mak "fundadór" ba nasaun ida-ne’e. Hodi fó onra ba sira, Estadu mós hatudu katak valor sira hanesan korajen, sakrifísiu, no domin ba pátria mak fundamentu ba dezenvolvimentu nasionál.

Iha tinan 2026, selebrasaun ne’e sei sai mós mumentu ida hodi haree ba oin. Timor-Leste kontinua esforsa an hodi fó moris di’ak ba veteranu sira liuhusi pensaun no prestasaun sosiál seluk, hodi rekoñese katak maski funu remata ona, Estadu nia obrigasaun ba sira ne’ebé fó hotu ba rai ne’e sei la remata.

Ba jerasaun foun Timor-oan sira, loron 3 fulan-Marsu mak loron hodi hamriik ho oin aas. Ne’e mak loron hodi hatete "Obrigadu" ba katuas no ferik sira ne’ebé ohin loron bele la iha ona kbiit, maibé uluk sira-nia fuan mak halo Timor-Leste sai nasaun ida ne’ebé livre no kmaan iha mundu nia matan.

Konkluzaun

Loron Veteranus Nasionál iha Timor-Leste mak pilar ida husi memória koletiva povu nian. Iha March 3, 2026, bainhira bandeira semo iha lalehan Dili nian, ne’e la’ós de’it hena ne’ebé book an husi anin, maibé ne’e mak iis husi eroi sira ne’ebé kontinua hamutuk ho ita. Ba ema hotu-hotu ne’ebé hela ka vizita Timor-Leste, komprende no respeita loron ida-ne’e mak dalan di’ak liu hodi hatene fuan husi nasaun foun no forte ida-ne’e iha Sudeste Aziátiku.

Viva Veteranus! Viva Timor-Leste!