Day off for International Women's Day

Ubushiku bwa pa Calo bonse ubwa Banakashi mu Zambia

Ubushiku bwa pa calo bonse ubwa banakashi, ubu bwishibikwa bwino mu ciNgeleshi nga "International Women's Day," ni nshita iyakatama sana mu calo ca Zambia. Ubu bushiku tabuli fye bushiku bwa kutuusha ku ncito, lelo ni nshita ya kucindika amaka, ubulamba, no kucimfya kwa banakashi mu mikalile yonse—mu mayanda, mu fya mpyaniko, mu fya mapolitiki, na mu fya mikalile ya bantu. Mu Zambia, ubu bushiku bulapeela ishuko ku bena mupalamano, abakoobala, na balupwa ukutontonkanya pa fyo banakashi bayafwilisha ku kukulilako kwa luko lwesu.

Ici cibelesho ca kusefya abanakashi mu Zambia calishindama sana mu fya mikalile yesu. Ukutula fye na kale, abanakashi mu Zambia balibombesha mu kulwila ubuntungwa bwa calo, kabili na lelo line, e bashindapo pa kukuula ifyalo fyesu ukupitila mu kunsunga indupwa na mu kusefya amakwebo ayengi. Ubu bushiku bwaba cishibilo ca kuti ubuteko na bantu bonse balishiba ukuti takuli ukulunduluka kwingabako nga ca kuti abanakashi bashalila inshuma. Lyaba lishuko lya kulanda pa fintu ifyo abanakashi bakwata amaka ya kucita e lyo no kulosha ku mafya ayo bacili balelwanya, pamo nga ubulungami mu fya ncito, amashuko ya kumasambililo, na kusungilwa kwa nsambu shabo.

Icisuma pa kusefya ubu bushiku mu Zambia kulumbula ukuti abanakashi ba mishango yonse balakumana pamo. Ukutula ku kusefya kwa mu misumba iikalamba pamo nga Lusaka, Kitwe, na Ndola, ukufika na mu mishi iishili ya mu tawuni, amashiwi yaba yamo fye: "Tulefwaya icalo umwaba ukulingana." Kulaba ifisabo ifisuma ififuma mu kulanshanya pa fyo twingawamyako imikalile ya banakashi, kabili ubu bushiku bulaleta isubilo kuli bakashana abanono abaleleta amano yabo ku kukuula Zambia iisuma mu nshita ya ku ntanshi.

Ni lilali kuli ubu bushiku mu 2026?

Mu mwaka wa 2026, ubu bushiku bukatama bukasefyiwa mu nshila yaibela. Ca cine ukuti ubushiku bwine ubwa pa calo bonse ubwa banakashi bwaba pa March 8, lelo mu mwaka wa 2026, ubu bushiku bwaponena pa bushiku bwa pa Mulungu. Ukulingana ne funde lya mu Zambia, nga ca kuti ubushiku bwa kusefya bwaponena pa bushiku bwa pa Mulungu, ubuteko bulapeela ubushiku bwa kutuusha pa bushiku bwa kunkonko, ubu bwaba Bushiku bwa Cimo (Monday).

E ico, kuli ubu bushiku bwa banakashi mu 2026:

• Ubushiku bwa kusefya: Monday, March 9, 2026
• Inshiku ishashalako: Kwasigala inshiku 65 ukuti tufike pali ubu bushiku.

Ubu bushiku tabwaluka-aluka mu nshiku sha pa mweshi (fixed date), lyonse buba pa March 8. Lelo, ifyo twamona, inshiku sha kutuusha (public holiday) shikaluka kulingana ne fyo inshiku sha mulungu shileya. Mu 2026, abena Zambia bakakwata ishuko lya kusefya no kutuusha pa bushiku bwa Cimo, March 9, pantu March 8 ikaba ni pa Mulungu.

Imianda na fyo ubu bushiku bwatampile mu Zambia

Zambia yalishibe ubu bushiku bwa banakashi nga ubushiku bwa kutuusha mu calo conse mu mwaka wa 1996. Iyi yali ni nshita iyakatama sana pantu calilangile ukuti ubuteko bwalefwaya ukubika amano ku milandu ya banakashi mu nshila iyakosa. Lelo, inyambi sha ubu bushiku shatuntuka ku fyalo fya ku Bulaya na ku America ku kutampa kwa myaka ya ba 1900, ilyo abanakashi batampile ukubombesha mu kulwila insambu shabo isha kuvota, ukubomba mu mibele isuma, na kupokelela amalipilo ayalingana ne ncito balebombesha.

Akabungwe ka United Nations kalisuminishe ubu bushiku mu mwaka wa 1977. Ukutula lilye, icalo conse calitampile ukubika amano ku kucindika ifyo abanakashi bacita. Mu Zambia, ubu bushiku bwalishindama pantu bwalitwafwile ukutontonkanya pa banakashi abashipa aba mu Zambia abaikele pa ntanshi mu kulwila ubuntungwa, pamo nga ba Mama Julia Chikamoneka na bambi abengi abo amashina yabo yashaibukishiwa lyonse lelo imito ya maboko yabo icili ilemoneka.

Ubu bushiku bulatusambilisha ukuti ukusefya abanakashi te cintu fye ca kusefya abantu bamo, lelo ni nshila ya kwibukisha ukuti abanakashi e nshishi ya bwikashi. Ukutula mu 1996, Zambia yalilunduluka mu milandu iingi, pamo nga ukukwata abanakashi mu fifulo fya pa muulu mu buteko, mu kaba kanda, na mu makwebo ayakalamba.

Ifyo abena Zambia basefya ubu bushiku

Mu Zambia, ubu bushiku tabuba fye bushiku bwa kwikala pa mayanda. Kulaba imisango iingi iya kusefya:

1. Imyendele ya Bufumu (March Pasts):

Uyu e mupasho uukalamba uwa ubu bushiku. Abanakashi ukufuma mu maofesi ya buteko, amakwebo ya pa mbali, amabungwe ayaishimina (NGOs), na bamashitolo balafwala ifyakufwala fimo fine (pamo nga citenge) no kwenda mu misebo iikalamba. Balasenda ifishibilo (banners) ifilelanda pa mutwe wa mulandu uwa uyo mwaka. Ici cilangilila ukwikatana kwa banakashi bonse, ukwabula ukulolesha pa fifulo bakwata mu bwikashi.

1. Ifyakufwala fya Citenge:

Citenge yaba cinshingwa-mwanda mu kusefya kwa banakashi mu Zambia. Cila mwaka, kulaba insalu sha citenge ishaibela ishapulintwa na malangi na mapatani ayalelanda pa mweo wa banakashi. Abanakashi balafuma mu nshila shaibela, ukubila ifitenge mu misango ya mazuu (suits), amalaya ayaishimina, na mafitenge ya panshi. Ici cilaleta ubusuma no kwikatana.

1. Ukulanshanya na Masambililo:

Amabungwe ayengi yalapekaanya amabungano (workshops) na masambililo (seminars) pa lwa nsambu sha banakashi, ubumi bwa banakashi, na fyo abanakashi bengatampila amakwebo. Iyi yaba ni nshita ya kucincimusha bakashana abanono ukuti nabo balekula ne subilo lya kucita ifintu ifikalamba.

1. Ifitabo ne Nyimbo:

Amashiku ayengi mu Zambia yalaba ne kusefya kwa nyimbo na mashasha ya cikaya. Abanakashi balemba inyimbo isha kulumbanya amaka ya banakashi, kabili balashana amashasha ya mu mishobo yabo ukulangilila ukuti intambi shesu nashiicindika banakashi.

1. Imilimo ya Kwafwa Abantu:

Indupwa ishingi na mabungwe balatandala ku fipatala, ku mayanda ya banshiwa, na ku mayanda ya bashakwata abakubasunga. Balasenda ifyakulya, ifyakufwala, na fimbi ifikabilwa kuli banakashi na bana abali mu bwafya.

Intambi na Fibelesho

Mu mikalile ya bena Zambia, umwanakashi bamumona nga "Namushimwa"—uulolekesha pa ng’anda na pa bwikashi. Pa bushiku bwa International Women's Day, ici cibelesho cilatwalilila lelo mu nshila iikalamba.

Ukucindika ba Mayo: Abaume abengi mu Zambia balashitila abakashi babo, banyinabo, nangu bankashi yabo ifya bupe. Te kutila ni nshita fye ya kupeelana ifintu, lelo ni nshita ya kulanda amashiwi ya kutasha pa fyo babombesha. Icibelesho ca Citenge: Ifyo tulandilepo, citenge te fyakufwala fye, lelo cishibilo ca bucindami. Mu Zambia, umwanakashi uufwele citenge bamumona nga mwanakashi uwakwata umucinshi. Pa bushiku bwa banakashi, iyi nsalu ilatubanya abanakashi bonse ukuti babe bamo. Ukulanshanya mu Mayanda: Mu mayanda yamo, ubu bushiku bulapeela ishuko kuli ba wishi ba mayanda ukubombako imilimo imo iyo abanakashi babomba lyonse, pamo nga ukunaya nshima nangu ukusunga abana, pa kuti abanakashi nabo bakwateko inshita ya kutuusha no kusefya na banabo.

Ifyo mulingile ukwishiba (Practical Information)

Nga ca kuti muli ku Zambia mu nshita ya International Women's Day mu 2026, moneni ifi fyakonkapo:

Maofesi na Mashitolo: Pantu buba bushiku bwa kutuusha (public holiday), amaofesi ya buteko yalakonwa. Amabanki na mashitolo yamo ayakulu yalakonwa nangu ukwishula fye pa nshita inono. Mashitolo ya fyakulya (supermarkets) yene yalashula, lelo yamo yalashala ne nshita iinono. Ifitenge: Nga ca kuti mulefwaya ukusefya pamo na bena Zambia, mulingile ukushita citenge ya uyo mwaka bwangu. Inshita ishingi, ifitenge filapwa mu mashitolo ilyo March 8 ishilafika. Imisebo: Mu misumba iikalamba, imisebo imo ilakonwa pa nshita ya lucelo (ukufika mu nshita ya 12:00) pa kuti abanakashi bende bwino mu march past. Nga mulefwaya ukuya ku ncito nangu ku kucita fimbi, mulingile ukupekanya bwangu pantu kuculaba icisalo ca misebo (traffic).

• Ifyakulya: Inshita ishingi, pa numa ya march past, abanakashi balakumana mu mabungwe yabo nangu mu mayanda pa kuti balye pamo ifyakulya fya cikaya pamo nga nshima, inkoko ya mu mushi, ifisashi, na fimbi ifisuma.

Bushe ubu bushiku bwa kutuusha ku ncito mu Zambia?

Ee, International Women's Day mu Zambia bwaba bushiku bwa kutuusha (Public Holiday) ukulingana na mafunde ya calo.

Mu mwaka wa 2026, ubushiku bwa kutuusha bukaba pa Monday, March 9, 2026.

Kuti twalanda ukuti:

1. Ifyakonwa: Amaofesi yonse aya buteko, amasukulu, amakoleji, na mayunivelsiti yalakonwa.
2. Ababomfi: Ababomfi balapeelwa insambu isha kutuusha ukwabula ukubafumyako amalipilo yabo. Nga ca kuti umubomfi akabilwa ukubomba (pamo nga mu fipatala nangu mu kulonda icisungisho), ubuteko bulafwaya ukuti alipilwe indalama isha pa mulu (overtime) kulingana ne funde lya ncito.
3. Ubushiku bwa kutuusha ubwalundwapo: Pantu ubu bushiku mu 2026 bwaponena pa bushiku bwa pa Mulungu (Sunday), ubuteko bwalisuminisha ukuti ubushiku bwa kunkonko (Monday) bube bushiku bwa kutuusha. Ici cilatasha abanakashi na bena Zambia bonse ukuti bakwate inshita iikumene iya kusefya ubu bushiku ubwakatama.

Ubu bushiku tabwaba fye bwa kutuusha ku ncito, lelo bwaba bushiku bwa kwibukisha ukuti "Umwanakashi e mupashi wa luko." Mu Zambia, tulasefya ubu bushiku ne nsansa, ukucindika abanakashi bonse—abalimi, abaofesi, bamayo ba pa maliketi, na bakashana abali mu masukulu. Twafwaya bonse ukusefya ubu bushiku mu mutende no mucinshi mu 2026.