March Equinox

اعتدال بهاری و تجلیل از نوروز در افغانستان: آغاز زندگی و نو شدن طبیعت

اعتدال بهاری در افغانستان تنها یک پدیده نجومی نیست، بلکه نقطه عطف فرهنگی، تاریخی و معنوی است که با نام «نوروز» شناخته می‌شود. این روز که با برابری دقیق شب و روز همراه است، پیام‌آور پایان زمستان سخت و آغاز فصل رویش، امید و کار است. در فرهنگ مردم افغانستان، نوروز به معنای «روز نو» است؛ روزی که زمین پس از خوابی طولانی بیدار شده و قبای سبز بر تن می‌کند. این جشن که ریشه در تاریخ چندهزار ساله آریایی‌ها و تمدن‌های باستانی حوزه‌ی خراسان بزرگ دارد، نمادی از پیروزی روشنایی بر تاریکی و گرما بر سرما است.

تجلیل از نوروز در افغانستان با مفاهیم عمیقی چون صلح، دوستی و همبستگی ملی گره خورده است. مردم افغانستان با وجود سال‌ها جنگ و ناملایمات، همواره این روز را به عنوان فرصتی برای تجدید میثاق با طبیعت و خانواده گرامی داشته‌اند. در این ایام، کینه‌ها از دل‌ها زدوده می‌شود و صله رحم به عنوان یک اصل اخلاقی و دینی مورد توجه قرار می‌گیرد. از دشت‌های سرسبز مزار شریف گرفته تا کوهپایه‌های زیبای بدخشان و باغ‌های پر از گل استالیف در کابل، همه جا عطر شکوفه‌ها و صدای شادی کودکان به گوش می‌رسد. این جشن نه تنها یک سنت ملی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم این سرزمین است که نسل به نسل منتقل شده است.

زمان برگزاری در سال 2026

در تقویم خورشیدی افغانستان، لحظه اعتدال بهاری دقیقاً مصادف است با اول حمل (فروردین). در سال 2026، این مناسبت فرخنده در تاریخ ذیل تجلیل می‌گردد:

تاریخ دقیق: March 20, 2026 روز هفته: Friday زمان باقی‌مانده: 76 روز تا این جشن بزرگ باقی مانده است.

تاریخ نوروز بر اساس محاسبات دقیق نجومی تعیین می‌شود. از آنجایی که تقویم رسمی افغانستان (هجری شمسی) بر پایه گردش زمین به دور خورشید تنظیم شده است، آغاز سال نو همیشه با لحظه رسیدن خورشید به نقطه اعتدال بهاری همزمان است. این به معنای آن است که برخلاف تقویم‌های قمری، زمان نوروز در طبیعت ثابت است، اگرچه ممکن است در تقویم میلادی به دلیل سال‌های کبیسه، یک روز جابجایی (بین ۲۰ یا ۲۱ مارچ) داشته باشد.

تاریخچه و ریشه‌های باستانی

نوروز قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال دارد و ریشه‌های آن به آیین‌های زرتشتی و تمدن‌های باستانی بلخ و سیستان بازمی‌گردد. در اساطیر افغانی و پارسی، نوروز را به «جمشید»، پادشاه پیشدادی، نسبت می‌دهند. گفته می‌شود او در چنین روزی بر تخت نشست و عدالت را در جهان برقرار کرد. این جشن در طول تاریخ، علی‌رغم تغییر حکومت‌ها و ادیان، پایداری خود را حفظ کرده است.

در دوران اسلامی، نوروز رنگ و بوی مذهبی نیز به خود گرفت. بسیاری از مردم افغانستان بر این باورند که در چنین روزی حضرت علی (ع) به خلافت رسیدند. به همین دلیل، زیارتگاه‌های مقدسی چون «روضه مبارک» در مزار شریف به کانون اصلی تجمعات نوروزی تبدیل شده است. یونسکو در سال ۲۰۰۹ نوروز را به عنوان میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد و سازمان ملل متحد نیز ۲۱ مارچ را به عنوان «روز بین‌المللی نوروز» به رسمیت شناخته است، که نشان‌دهنده اهمیت جهانی این سنت دیرینه است.

آداب و رسوم و نحوه تجلیل

تجلیل از نوروز در افغانستان با آمادگی‌های گسترده‌ای از هفته‌ها قبل آغاز می‌شود. این سنت‌ها شامل بخش‌های مختلفی است که هر کدام معنای خاصی دارند:

۱. خانه‌تکانی و آمادگی برای پاکی

مردم افغانستان معتقدند که با نو شدن سال، باید آلودگی‌ها و گرد و غبار سال گذشته را از خانه و زندگی خود بزدایند. زنان افغان با شستن فرش‌ها، رنگ‌آمیزی دیوارها و تمیز کردن تمام گوشه‌های خانه، خود را برای پذیرایی از مهمانان و برکت سال نو آماده می‌کنند. همچنین خرید لباس نو برای کودکان یکی از سنت‌های تخلف‌ناپذیر است که لبخند را بر لبان آن‌ها می‌نشاند.

۲. هفت‌میوه: نماد شیرینی و برکت

یکی از منحصربه‌فردترین سنت‌های نوروزی در افغانستان، تهیه «هفت‌میوه» است. برخلاف «هفت‌سین» که در ایران رایج است، افغان‌ها ترکیبی از هفت نوع میوه خشک (مانند مغز بادام، مغز گردو، فندق، پسته، سنجد، کشمش و آلو بخارا) را در آب می‌خیسانند. این شربت خوشمزه و مقوی در روز اول سال به مهمانان تقدیم می‌شود و نمادی از فراوانی محصولات کشاورزی کشور است.

۳. سمنک‌‌پزی: شب‌نشینی زنانه

سمنک (سمنو) غذایی است که از جوانه گندم تهیه می‌شود. پختن سمنک معمولاً با مراسم خاصی همراه است؛ زنان و دختران شب‌هنگام دور دیگ سمنک جمع می‌شوند، دف می‌زنند و ترانه‌های مخصوص (مانند: سمنک در جوش ما کفچه زنیم، دیگران در خواب ما دفچه زنیم) می‌خوانند. این مراسم نمادی از همبستگی زنان و آرزوی باروری زمین است.

۴. میله گل سرخ در مزار شریف

بزرگترین و باشکوه‌ترین مراسم نوروزی در شهر مزار شریف، مرکز ولایت بلخ، برگزار می‌شود. این مراسم که به «میله گل سرخ» معروف است، به دلیل رویش لاله های سرخ در دشت‌های اطراف این شهر نامگذاری شده است. جهنده بالا: در روز اول حمل، پرچم بزرگ (جهنده) منسوب به حضرت علی (ع) در صحن روضه مبارک با حضور مقامات بلندپایه دولتی و هزاران زایر از سراسر کشور برافراشته می‌شود. اگر جهنده به آرامی و بدون مشکل بالا برود، آن را نشانه سالی نیکو و پربرکت می‌دانند. این پرچم به مدت ۴۰ روز برافراشته می‌ماند.

۵. بازی‌ها و ورزش‌های سنتی

بزکشی: مسابقات بزکشی که ورزش ملی افغانستان است، در ایام نوروز به اوج خود می‌رسد. پهلوانان (چاپ‌اندازان) بر اسب‌های تیزتک سوار شده و برای به دست آوردن لاشه بز با هم رقابت می‌کنند. این مسابقات در کابل، مزار شریف و ولایات شمالی با شور و هیجان خاصی برگزار می‌شود. کشتی‌گیری و تخم‌مرغ جنگی: جوانان در پارک‌ها و فضاهای باز به کشتی پهلوانی می‌پردازند. همچنین بازی «تخم‌مرغ جنگی» در میان کودکان و نوجوانان بسیار محبوب است که در آن دو نفر تخم‌مرغ‌های رنگ‌شده خود را به هم می‌زنند تا ببینند کدام یک محکم‌تر است.

غذاهای مخصوص نوروزی

سفره نوروزی در افغانستان بسیار رنگین است. علاوه بر هفت‌میوه، غذاهای دیگری نیز پخته می‌شود: سبزی‌پلو با ماهی: خوردن سبزی‌پلو در شب اول سال به نشانه سرسبزی و ماهی به نشانه حیات و جنبش، در میان خانواده‌های افغان بسیار رایج است. کلچه نوروزی: کلوچه‌های مخصوصی که از آرد برنج تهیه می‌شوند و با رنگ‌های زیبا تزیین می‌گردند.

اطلاعات کاربردی برای بازدیدکنندگان و مهاجران

اگر قصد دارید در سال 2026 در مراسم نوروز در افغانستان شرکت کنید یا این روز را در کنار خانواده‌های افغان سپری کنید، نکات زیر حایز اهمیت است:

لباس پوشیدن: پوشیدن لباس‌های سنتی (پیراهن و تنبان برای مردان و لباس‌های گلدوزی شده برای زنان) در این روز بسیار پسندیده است. اگر به عنوان مهمان شرکت می‌کنید، پوشش متین و محترمانه توصیه می‌شود. امنیت و شلوغی: شهر مزار شریف در ایام نوروز میزبان بیش از ۲۰۰ هزار بازدیدکننده است. به دلیل ازدحام جمعیت، برنامه‌ریزی برای محل اقامت و ترانسپورت باید از ماه‌ها قبل انجام شود. آب و هوا: در ماه مارچ، هوای افغانستان معتدل و بهاری است (بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد در مناطق هموار)، اما در مناطق کوهستانی ممکن است هنوز هوا سرد باشد، لذا همراه داشتن لباس گرم سبک ضروری است. هدیه دادن: رسم است که بزرگترها به کوچکترها «عیدی» (پول یا هدیه) می‌دهند. همچنین بردن هدیه برای خانواده نامزد (نوروزی) یکی از سنت‌های مهم اجتماعی است.

وضعیت تعطیلات رسمی

نوروز در افغانستان به طور سنتی یک تعطیل رسمی عمومی است. در روز اول حمل (March 20, 2026)، تمام ادارات دولتی، مکاتب، پوهنتون‌ها (دانشگاه‌ها) و بانک‌ها مسدود می‌باشند.

هرچند در سال‌های اخیر و با تغییرات سیاسی، موضع‌گیری‌های متفاوتی در مورد رسمیت این تعطیلی وجود داشته است (مثلاً در سال ۲۰۲۲ که وضعیت تعطیلی رسمی آن لغو شد)، اما مردم افغانستان همچنان این روز را به عنوان بزرگترین جشن ملی خود به صورت خودجوش تجلیل می‌کنند. بازارها ممکن است در ساعات اولیه صبح بسته باشند، اما به زودی برای فروش شیرینی، میوه و گل باز می‌شوند. تفرجگاه‌ها و پارک‌های عمومی در این روز شاهد بیشترین حضور مردم هستند.

| جنبه‌های مراسم | مزار شریف (بلخ) | کابل (پایتخت) | | :--- | :--- | :--- | | رویداد شاخص | مراسم برافراشتن جهنده بالا | میله‌های خانوادگی در استالیف و تپه پغمان | | تعداد شرکت‌کنندگان | بیش از ۲۰۰,۰۰۰ نفر | هزاران خانواده در پارک‌ها | | ویژگی منحصر‌به‌فرد | ۴۰ روز میله گل سرخ و لاله زارها | مسابقات بزرگ بزکشی در دشت چمتیله |

نوروز در افغانستان فراتر از یک تغییر تقویمی، نمادی از استقامت فرهنگی و عشق به زندگی است. در 2026، این روز فرصتی دیگر خواهد بود تا مردم با دعا برای صلح و ثبات، سالی نو را با لبخند و امید آغاز کنند. اعتدال بهاری به ما یادآوری می‌کند که پس از هر زمستانی، بهاری در راه است و طبیعت دوباره جان می‌گیرد؛ پیامی که در قلب هر افغان ریشه دوانده است.