Nauruz

نوروز در افغانستان: جشن نوزایی طبیعت و میراث کهن آریانا

نوروز، که در زبان فارسی به معنای «روز نو» است، بزرگترین جشن سنتی و ملی در افغانستان محسوب می‌شود که با اعتدال بهاری و آغاز سال نو خورشیدی پیوند خورده است. این جشن نه تنها یک تغییر تقویمی، بلکه نمادی از پیروزی روشنایی بر تاریکی، گرمای بهار بر سرمای زمستان و بیداری دوباره طبیعت از خوابی طولانی است. در فرهنگ افغانستان، نوروز با مفاهیمی چون صلح، دوستی، پاکیزگی و امید به آینده‌ای پربار گره خورده است. برای مردم این سرزمین، لحظه تحویل سال، زمانی برای دعا، تازه کردن دیدارها و کنار گذاشتن کینه‌هاست.

اهمیت نوروز در افغانستان فراتر از یک جشن ساده است؛ این روز ریشه در تاریخ چندهزار ساله منطقه دارد و بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی مردم این مرز و بوم را تشکیل می‌دهد. از دشت‌های لاله در مزار شریف تا باغ‌های استالیف و کوه‌های کابل، هر گوشه از این کشور با فرا رسیدن بهار، رنگ و بوی تازه‌ای به خود می‌گیرد. گل‌های لاله که نماد ملی افغانستان و نشانه‌ای از پاکی و عشق هستند، در این ایام دشت‌ها را فرش می‌کنند و نویدبخش حیاتی دوباره می‌شوند. این جشن پیوندی عمیق میان نسل‌های مختلف ایجاد کرده و میراثی است که حتی در سخت‌ترین شرایط تاریخی، جایگاه خود را در قلب مردم حفظ کرده است.

در دهه‌های اخیر، نوروز در افغانستان با فراز و فرودهای سیاسی بسیاری روبرو بوده است. در دوره‌هایی که تحت حاکمیت طالبان بوده، این جشن به دلیل آنچه «غیر اسلامی» یا «بدعت» خوانده شده، با محدودیت‌های شدید و حتی ممنوعیت‌های رسمی مواجه شده است. با این حال، برای بسیاری از افغان‌ها، برگزاری نوروز به صورت خصوصی در خانه‌ها، نوعی مقاومت فرهنگی و تلاشی برای حفظ اصالت ملی به شمار می‌رود. این جشن در میان جوامع مهاجر افغان در سراسر جهان نیز به عنوان عاملی برای همبستگی و یادآوری ریشه‌ها گرامی داشته می‌شود.

نوروز در سال 2026 چه زمانی است؟

نوروز در افغانستان با اولین روز ماه حمل (فروردین) در تقویم هجری شمسی آغاز می‌شود که دقیقاً با اعتدال بهاری (زمانی که طول روز و شب برابر است) همخوانی دارد.

در سال 2026، این جشن بزرگ در تاریخ زیر برگزار خواهد شد:

تاریخ دقیق: March 21, 2026 روز هفته: Saturday زمان باقی‌مانده: از امروز، دقیقاً 77 روز تا فرا رسیدن نوروز باقی مانده است.

تاریخ نوروز متغیر است و بستگی به لحظه دقیق عبور خورشید از استوای زمین دارد. اگر این اتفاق قبل از ظهر رخ دهد، همان روز اول نوروز است و اگر بعد از ظهر باشد، روز بعد به عنوان آغاز سال نو شناخته می‌شود. این دقت نجومی نشان‌دهنده دانش عمیق گذشتگان در تنظیم تقویم خورشیدی است.

تاریخچه و ریشه‌های کهن

نوروز در افغانستان پیشینه‌ای بسیار کهن دارد که به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. ریشه‌های این جشن را می‌توان در تمدن‌های باستانی سومر و بابل جستجو کرد، اما تکامل اصلی آن در دوران آریایی‌ها و آیین زرتشت صورت گرفت. در اساطیر کهن پارسی، نوروز به دوران پادشاهی «جمشید» نسبت داده می‌شود؛ پادشاهی که گفته می‌شود برای اولین بار این روز را به عنوان جشن پیروزی و عدالت برگزید.

در سرزمین باستانی بلخ (مزار شریف امروزی)، نوروز همواره جایگاهی ویژه داشته است. گفته می‌شود که بلخ یکی از مراکز اصلی برگزاری جشن‌های بهاری در دوران باستان بوده است. با ورود اسلام به این منطقه، نوروز رنگ و بوی مذهبی نیز به خود گرفت و با برخی باورهای اسلامی پیوند خورد، به طوری که بسیاری از مردم در افغانستان معتقدند که حضرت علی (ع) در روز نوروز به خلافت رسیده‌اند و به همین دلیل مراسم «جهنده بالا» در روضه مبارک مزار شریف با شکوه خاصی برگزار می‌شود.

در طول تاریخ، نوروز نمادی از وحدت فرهنگی میان اقوام مختلف افغانستان از جمله تاجیک‌ها، هزاره‌ها، ازبک‌ها و ترکمن‌ها بوده است. هر چند در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تغییر تقویم رسمی از شمسی به قمری و حذف نوروز از تعطیلات رسمی صورت گرفته، اما ریشه‌های این درخت کهن در خاک این سرزمین چنان عمیق است که هیچ طوفانی نتوانسته آن را از بین ببرد.

آداب و رسوم و نحوه تجلیل

تجلیل از نوروز در افغانستان با مجموعه‌ای از سنت‌های زیبا و نمادین همراه است که از هفته‌ها قبل آغاز می‌شود:

۱. خانه‌تکانی

مردم افغانستان معتقدند که با آمدن سال نو، باید تمام آلودگی‌ها را از خانه و زندگی زدود. زنان افغان با شستن فرش‌ها، گردگیری دیوارها و نوسازی لوازم خانه، خود را برای استقبال از بهار آماده می‌کنند. این کار نمادی از پاکسازی روح و روان نیز محسوب می‌شود.

۲. هفت میوه (هفت میوه)

برخلاف سفره «هفت سین» که در ایران رایج است، در افغانستان سنت تهیه «هفت میوه» رواج دارد. هفت میوه ترکیبی از هفت نوع میوه خشک و آجیل است که در آب و شربت خیسانده می‌شوند. این میوه‌ها معمولاً شامل موارد زیر هستند: کشمش (سیاه و سبز) سنجد پسته فندق قیسی (زردآلوی خشک) گردو بادام این معجون خوشمزه در روز اول نوروز به مهمانان تقدیم می‌شود و نمادی از برکت و فراوانی در سال پیش رو است.

۳. سمنک‌پزی

سمنک (سمنو) یکی از غذاهای نمادین نوروز است که از جوانه گندم تهیه می‌شود. پختن سمنک معمولاً یک مراسم زنانه است که با آوازخوانی و شب‌نشینی همراه است. زنان در حالی که دیگ بزرگ سمنک را هم می‌زنند، ترانه معروف «سمنک در جوش، ما کفچه زنیم / دیگران در خواب، ما دفچه زنیم» را می‌خوانند.

۴. مراسم جهنده بالا (Jahenda Bala)

مهم‌ترین مراسم مذهبی و ملی نوروز در شهر مزار شریف و در زیارتگاه منسوب به حضرت علی (ع) برگزار می‌شود. در این مراسم، بیرق (پرچم) بزرگی که به «جهنده علی» معروف است، با حضور هزاران نفر از سراسر کشور برافراشته می‌شود. اگر این پرچم به راحتی و بدون مشکل بالا برود، مردم آن را نشانه‌ای از سالی نیکو و پرخیر و برکت می‌دانند. این پرچم به مدت ۴۰ روز برافراشته می‌ماند.

۵. میله گل سرخ (جشنواره لاله)

همزمان با برافراشتن جهنده در مزار شریف، «میله گل سرخ» نیز آغاز می‌شود. دشت‌های اطراف مزار شریف در این فصل پوشیده از لاله‌های سرخ خودرو می‌شوند. مردم از سراسر افغانستان برای تماشای این لاله‌ها و شرکت در میله‌های (پیک‌نیک) خانوادگی به این شهر سفر می‌کنند.

۶. غذاهای نوروزی

غذا در فرهنگ نوروزی افغانستان جایگاه ویژه‌ای دارد. «سبزی‌چلو» (برنج با سبزی و گوشت) غذای اصلی شب نوروز است، زیرا رنگ سبز آن نماد طراوت و بهار است. همچنین پختن «ماهی و جلبی» (زائقه خاص افغان‌ها) در روزهای اول سال بسیار محبوب است.

تفریحات و بازی‌های سنتی

نوروز زمان شادی و تفریح در فضای باز است. با وجود محدودیت‌های اخیر، برخی از این سنت‌ها کماکان در مناطق روستایی و حتی حاشیه‌های شهرها دنبال می‌شوند:

بزکشی: ورزش ملی افغانستان که در آن سوارکاران ماهر برای به دست آوردن لاشه یک بز یا گوساله با هم رقابت می‌کنند، در ایام نوروز به اوج خود می‌رسد. مسابقات بزرگ بزکشی معمولاً در ولایات شمالی برگزار می‌شود. کاغذپران بازی (بادبادک‌بازی): آسمان کابل و دیگر شهرها در روزهای نوروز پر از کاغذپران‌های رنگارنگ می‌شود. جوانان و کودکان با مهارت خاصی به جنگ کاغذپران‌ها می‌روند. کشتی‌گیری: در میله‌های بهاری، پهلوانان محلی در مقابل چشم تماشاگران به کشتی می‌پردازند که یکی از سرگرمی‌های محبوب مردان است.

وضعیت تعطیلات رسمی و محدودیت‌ها

در حال حاضر، تحت حکومت طالبان، وضعیت رسمی نوروز تغییر کرده است:

تعطیلی عمومی: نوروز دیگر در تقویم رسمی افغانستان به عنوان تعطیل عمومی شناخته نمی‌شود. دولت فعلی معتقد است که تنها عیدهای مذهبی (فطر و قربان) باید جشن گرفته شوند. بنابراین، ادارات دولتی ممکن است در این روز باز باشند. ممنوعیت مراسم عمومی: برگزاری مراسم بزرگی مانند «جهنده بالا» در سال‌های اخیر با محدودیت‌های جدی مواجه شده یا به طور کامل لغو شده است. در سال ۲۰۲۴، مقامات از برگزاری این مراسم جلوگیری کردند. جشن‌های خصوصی: با وجود محدودیت‌های رسمی، مردم در خانه‌های خود و به صورت خصوصی نوروز را جشن می‌گیرند. بازارها همچنان برای فروش میوه خشک و لباس نو پررونق هستند و خانواده‌ها برای پیک‌نیک به مناطق سرسبز می‌روند.

• کسب و کارها: اگرچه ممکن است دولت تعطیلی اعلام نکند، اما بسیاری از دکان‌داران و بخش‌های خصوصی به احترام این سنت دیرینه، فعالیت‌های خود را محدود کرده یا تعطیل می‌کنند تا در کنار خانواده‌هایشان باشند.

اطلاعات کاربردی برای بازدیدکنندگان و مهاجران

اگر قصد دارید در ایام نوروز در افغانستان باشید یا با فرهنگ این کشور در این زمان آشنا شوید، نکات زیر را در نظر بگیرید:

1. احترام به حساسیت‌ها: با توجه به فضای سیاسی فعلی، بهتر است از تجمعات بزرگ سیاسی-فرهنگی پرهیز کنید. جشن‌های خانگی و خصوصی امن‌ترین و اصیل‌ترین راه برای تجربه نوروز هستند.
2. پوشش لباس: پوشیدن لباس‌های نو و سنتی (مانند پیراهن‌تنبان برای مردان و لباس‌های گلدوزی شده برای زنان) بخشی از سنت نوروز است. در فضای عمومی، رعایت پوشش مد نظر مقامات محلی الزامی است.
3. سفر به مناطق سرسبز: مناطقی مانند استالیف در شمال کابل، بند امیر در بامیان (اگر هوا اجازه دهد) و دشت‌های مزار شریف زیباترین مناظر بهاری را دارند. با این حال، همیشه قبل از سفر، وضعیت امنیتی و جاده‌ها را بررسی کنید.
4. چشیدن هفت میوه: اگر در این ایام مهمان یک خانواده افغان شدید، حتماً هفت میوه را امتحان کنید. این یکی از منحصر‌به‌فردترین تجربه‌های غذایی در افغانستان است.
5. هدیه دادن (عیدی): رسم است که بزرگترهای خانواده به کوچکترها پول یا هدیه می‌دهند که به آن «عیدی» می‌گویند. همچنین نامزدها برای خانواده عروس هدایای ویژه‌ای شامل لباس و غذا (مانند ماهی و جلبی) می‌برند که به آن «نوروزی» می‌گویند.

پیام نوروز در افغانستان

نوروز برای مردم افغانستان پیامی از استقامت دارد. در کشوری که دهه‌ها جنگ و ناآرامی را تجربه کرده است، آمدن بهار و جوانه زدن دوباره درختان، یادآوری این نکته است که پس از هر زمستان سختی، بهاری در راه است. نوروز فرصتی است برای بازگشت به ریشه‌ها، ارج نهادن به زبان فارسی و فرهنگ غنی آریایی، و تقویت پیوندهای خانوادگی که سنگ‌بنای جامعه افغانستان را تشکیل می‌دهند.

در سال 2026، علیرغم تمام چالش‌ها، نوروز باز هم به خانه‌های مردم افغانستان خواهد آمد. سفره‌های هفت‌میوه پهن خواهد شد، سمنک‌ها در دیگ‌ها به جوش خواهند آمد و مردم با لبخندی بر لب، آرزوی سالی سرشار از صلح و آرامش را برای سرزمین رنج‌دیده خود خواهند کرد.

نوروزتان پیشاپیش مبارک!