Valentine's Day

Սիրո և ջերմության տոնը Հայաստանում. Տրնդեզ և Սուրբ Վալենտին

Հայաստանում փետրվար ամիսը լի է սիրո, հավատքի և հնագույն ավանդույթների շնչով։ Թեև ամբողջ աշխարհը փետրվարի 14-ին նշում է Սուրբ Վալենտինի տոնը, հայ իրականության մեջ այս օրն ունի շատ ավելի խորը, բազմաշերտ և ազգային նշանակություն։ Այն համընկնում է հայկական ամենասիրված և գունեղ տոներից մեկի՝ Տրնդեզի (կամ Տյառնընդառաջի) հետ։ Սա մի ժամանակաշրջան է, երբ քրիստոնեական հավատքը հանդիպում է նախաքրիստոնեական հեթանոսական ծեսերին՝ ստեղծելով մի եզակի մթնոլորտ, որտեղ կրակը, ջերմությունը և սերը միահյուսվում են։

Տրնդեզը Հայաստանում ոչ միայն սիրահարների, այլև նորապսակների, ընտանիքի և գարնան սպասման տոն է։ Այն խորհրդանշում է Տիրոջն ընդառաջ գնալը, բայց միևնույն ժամանակ կրում է արևի պաշտամունքի և բնության զարթոնքի տարրեր։ Հայերի համար սա տարվա ամենասպասված օրերից մեկն է, երբ բոլոր եկեղեցիների բակերում վառվում են մեծ խարույկներ, իսկ մարդկանց սրտերը լցվում են հույսով և ջերմությամբ։ Սա մի տոն է, որը միավորում է սերունդներին՝ սկսած փոքրիկ երեխաներից մինչև տարեցներ, ովքեր պահպանում և փոխանցում են այս գեղեցիկ ավանդույթները։

Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների համար փետրվարի 14-ը բացառիկ հնարավորություն է տեսնելու, թե ինչպես է ժամանակակից աշխարհը հարգում իր հազարամյա արմատները։ Թեև Երևանի փողոցներում կարելի է տեսնել վալենտինյան սրտիկներ և ծաղիկներ, տոնի իրական սիրտը բաբախում է եկեղեցական բակերում և գյուղական համայնքներում, որտեղ կրակի շուրջ պարն ու ցատկն ավելի կարևոր են, քան ցանկացած առևտրային նվեր։

Ե՞րբ է նշվում տոնը 2026 թվականին

Հայաստանում Տյառնընդառաջի և Սուրբ Վալենտինի տոնը 2026 թվականին նշվելու է հետևյալ օրը.

Ամսաթիվ: February 14, 2026 Շաբաթվա օրը: Saturday

• Մնացել է: 42 օր

Տրնդեզը շարժական տոն չէ քրիստոնեական օրացույցով. այն միշտ նշվում է փետրվարի 14-ին՝ Սուրբ Ծննդից (հունվարի 6) ուղիղ 40 օր հետո։ Սակայն տոնակատարությունները սկսվում են նախորդ օրվա երեկոյան՝ փետրվարի 13-ին, երեկոյան ժամերգությունից հետո, երբ վառվում է առաջին խարույկը։ Քանի որ Սուրբ Վալենտինի տոնը նույնպես ամրագրված է փետրվարի 14-ին, այս երկու տոները Հայաստանում դարձել են անբաժանելի զույգ՝ մեկը ներկայացնելով ազգային-եկեղեցական ավանդույթը, մյուսը՝ արևմտյան մշակույթի ազդեցությունը։

Պատմություն և ծագում. Կրակից մինչև Քրիստոս

Տրնդեզի պատմությունը հասնում է հազարամյակների խորքը։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում այն կապված էր կրակի, արևի և պտղաբերության աստվածների պաշտամունքի հետ։ Մարդիկ վառում էին մեծ կրակներ՝ օգնելու արևին հաղթել ձմռան ցրտին և արագացնել գարնան գալուստը։ «Տրնդեզ» անվանումը ծագել է «Տերն ընդ ձեզ» կամ «Տիրոջն ընդառաջ» արտահայտությունից, բայց ժողովրդական ստուգաբանությամբ այն նաև կապվում է «դեզ» (խոտի դեզ) բառի հետ, որը վառում էին տոնի ժամանակ։

301 թվականին Հայաստանում քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո, Եկեղեցին իմաստավորեց այս հինավուրց տոնը նոր բովանդակությամբ։ Ըստ Ավետարանի, երբ մանուկ Հիսուսը դարձավ 40 օրական, Մարիամն ու Հովսեփը նրան տարան տաճար՝ Աստծուն ընծայելու։ Այնտեղ նրանց ընդառաջ եկավ Սիմեոն ծերունին, ով երկար տարիներ սպասում էր Փրկչի գալստյանը։ Հենց այս «ընդառաջ գնալու» խորհուրդն էլ դարձավ տոնի քրիստոնեական հիմքը։

Մովսես Խորենացին՝ հայոց պատմահայրը, դեռևս 5-րդ դարում հիշատակել է այս տոնի մասին իր շարականներում։ Դա փաստում է, որ Տյառնընդառաջը հայկական մշակույթի անկյունաքարային տոներից է, որը դիմակայել է դարերի փորձություններին և պահպանել իր կենսունակությունը։

Ինչպե՞ս են նշում Տրնդեզը Հայաստանում

Տոնակատարությունը սկսվում է փետրվարի 13-ի երեկոյան։ Հայ Առաքելական բոլոր եկեղեցիներում մատուցվում է երեկոյան ժամերգություն, որի ավարտին կատարվում է նախատոնակ։

Սուրբ կրակի վառումը

Ամենակարևոր ծեսը խարույկի վառումն է։ Եկեղեցու խորանի կանթեղից վերցված օրհնված կրակով քահանան վառում է եկեղեցու բակում պատրաստված մեծ դեզը։ Մարդիկ իրենց հետ բերում են մոմեր, վառում դրանք սուրբ կրակից և տանում տուն՝ հավատալով, որ այդ կրակը օրհնություն և ջերմություն կբերի իրենց օջախներին։

Խարույկի շուրջ պտտվելը և ցատկելը

Սա տոնի ամենաուրախ և սպասված մասն է։ Մարդիկ ձեռք-ձեռքի տված շուրջպար են բռնում կրակի շուրջ՝ երգելով ավանդական երգեր։ Երբ բոցերը մի փոքր նվազում են, սկսվում է ցատկելու արարողությունը։

• Նորապսակներ: Առաջինը ցատկում են տվյալ տարում ամուսնացած զույգերը։ Համարվում է, որ եթե նրանք ցատկեն ձեռքերը բաց չթողնելով, ապա նրանց միությունը կլինի ամուր և հավերժ։
• Ամուրիներ: Երիտասարդ աղջիկներն ու տղաները ցատկում են կրակի վրայով՝ հույս ունենալով, որ այդ տարի կգտնեն իրենց երկրորդ կեսին։
• Կանայք: Անպտուղ համարվող կանայք ցատկում են կրակի վրայով՝ հավատալով, որ կրակի ջերմությունը կօգնի իրենց մայրանալ։

Կանխատեսումներ և հավատալիքներ

Հին ժամանակներում մարդիկ հետևում էին, թե ուր է փչում խարույկի ծուխը։ Եթե ծուխը գնում էր դեպի հարավ կամ արևելք, սպասվում էր բերքառատ տարի, իսկ եթե դեպի հյուսիս կամ արևմուտք՝ տարին կարող էր դժվար լինել։ Թեև այսօր այս հավատալիքները հիմնականում պահպանվել են գյուղերում, դրանք դեռևս հաղորդում են տոնին խորհրդավորություն։

Ավանդույթներ և սովորույթներ

Տրնդեզը նաև հարուստ խոհանոցային ավանդույթներ ունի։ Այս օրը ընդունված է պատրաստել և բաժանել «փոխինձ» (բոված ալյուրից պատրաստված քաղցրավենիք), աղանձ (բոված ցորեն, կանեփ և ընկուզեղեն) և հալվա։ Շատ ընտանիքներում պատրաստում են նաև գաթա, որի մեջ երբեմն մետաղադրամ են դնում. ում բաժին հասնի մետաղադրամը, նրան սպասվում է հաջողակ տարի։

Սուրբ Սարգսի տոնը Չնայած փետրվարի 14-ը Տրնդեզն է, Հայաստանում սիրահարների իրական հովանավորը համարվում է Սուրբ Սարգիսը, ում տոնը սովորաբար նշվում է հունվարի վերջին կամ փետրվարի սկզբին (այն շարժական է)։ Սուրբ Սարգսի տոնին երիտասարդները ուտում են «աղի բլիթ»՝ հույս ունենալով երազում տեսնել իրենց ապագա կողակցին, ով իրենց ջուր կտա։ Տրնդեզը և Սուրբ Սարգիսը միասին կազմում են հայկական «սիրո ամիսը»։

Գործնական տեղեկատվություն այցելուների համար

Եթե դուք Հայաստանում եք լինելու 2026 թվականի փետրվարի 14-ին, ահա մի քանի խորհուրդ՝ տոնը լիարժեք զգալու համար.

1. Որտե՞ղ գնալ: Երևանում ամենամեծ միջոցառումները տեղի են ունենում Սուրբ Սարգիս (Մատենադարանի մոտ կամ Կոնդում) և Սուրբ Աննա եկեղեցիների բակերում։ Եթե ցանկանում եք ավելի ավանդական մթնոլորտ, այցելեք Օշական կամ Գառնի գյուղերը, որտեղ տոնը նշվում է մեծ շուքով։
2. Ի՞նչ հագնել: Եկեղեցի այցելելիս խորհուրդ է տրվում հագնվել համեստ։ Քանի որ փետրվարին Հայաստանում դեռ ցուրտ է, հագնվեք տաք։ Եթե պատրաստվում եք ցատկել կրակի վրայով, ընտրեք հարմարավետ կոշիկներ և խուսափեք շատ երկար կամ դյուրավառ հագուստից։
3. Մասնակցություն: Մի՛ վախեցեք միանալ շուրջպարին կամ ցատկել կրակի վրայով։ Հայերը շատ հյուրընկալ են և սիրով կբացատրեն ձեզ ծիսակարգի նրբությունները։ Կարող եք նաև ձեզ հետ վերցնել մի փոքրիկ մոմ՝ սուրբ կրակից վառելու համար։
4. Լուսանկարչություն: Կրակի շուրջ արարողությունները շատ գեղեցիկ են լուսանկարների համար, բայց միշտ հարգեք եկեղեցական արարողակարգը և մի՛ խանգարեք հավատացյալներին աղոթքի պահին։

Արդյո՞ք սա պետական տոն է և ոչ աշխատանքային օր

Փետրվարի 14-ը Հայաստանում պետական տոն չէ և աշխատանքային օր է։

• Բիզնեսներ և խանութներ: Բոլոր խանութները, առևտրի կենտրոնները և ռեստորանները բաց են սովորական գրաֆիկով։ Ավելին, շատ սրճարաններ և ռեստորաններ առաջարկում են հատուկ մենյուներ կամ երեկոներ՝ նվիրված Սուրբ Վալենտինին կամ Տրնդեզին։
• Դպրոցներ և պետական հիմնարկներ: Աշխատում են սովորականի պես։
• Տրանսպորտ: Հասարակական տրանսպորտը գործում է առանց սահմանափակումների, սակայն երեկոյան ժամերին եկեղեցիների մոտակայքում հնարավոր են խցանումներ՝ մարդկանց մեծ հոսքի պատճառով։

Թեև այն հանգստյան օր չէ, սակայն երեկոյան ժամերին քաղաքը դառնում է շատ մարդաշատ։ Երիտասարդները լցնում են փողոցները, իսկ եկեղեցիների բակերը վերածվում են իսկական ժողովրդական տոնախմբության վայրերի։

Տրնդեզը և Սուրբ Վալենտինը. Երկու մշակույթների հանդիպումը

Հայաստանը եզակի երկիր է, որտեղ կարող եք տեսնել, թե ինչպես է հնագույն Տրնդեզը խաղաղ գոյակցում ժամանակակից Սուրբ Վալենտինի հետ։ Եթե Տրնդեզը ավելի շատ ընտանեկան, համայնքային և հոգևոր տոն է, ապա Սուրբ Վալենտինը նշվում է ավելի անհատական և ռոմանտիկ մակարդակով։

Երիտասարդները հաճախ սկսում են օրը՝ միմյանց