Loktantra Diwas

लोकतन्त्र दिवस: नेपालको राजनीतिक इतिहासको एक स्वर्णिम अध्याय

नेपालको आधुनिक इतिहासमा 'लोकतन्त्र दिवस' केवल एउटा क्यालेन्डरको पाना मात्र होइन, यो नेपाली जनताको अदम्य साहस, त्याग र बलिदानको प्रतीक हो। प्रत्येक वर्ष वैशाख ११ गते मनाइने यो दिवसले निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य र जनताको नासो जनताकै हातमा फिर्ता आएको ऐतिहासिक क्षणको स्मरण गराउँछ। वि.सं. २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन-२ को सफलतास्वरूप प्राप्त भएको यो दिनले नेपाली नागरिकलाई 'रैती' बाट 'सार्वभौमसत्ता सम्पन्न नागरिक' मा रूपान्तरण गरेको थियो।

यो दिवस विशेष हुनुको मुख्य कारण यसले बोकेको परिवर्तनको ऊर्जा हो। १९ दिन लामो कष्टसाध्य आन्दोलन, जसमा सात राजनीतिक दल र तत्कालीन विद्रोही माओवादीबीचको १२ बुँदे समझदारीले आधार तयार पारेको थियो, त्यसको सुखद परिणाम नै लोकतन्त्र दिवस हो। यस दिनले नेपाली जनतालाई आफ्नो भाग्य र भविष्य आफैं निर्धारण गर्ने अधिकार सुनिश्चित गरेको थियो। यो दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ कि जब जनता एकताबद्ध हुन्छन्, संसारको जस्तोसुकै शक्तिशाली निरंकुशता पनि घुँडा टेक्न बाध्य हुन्छ।

नेपालको लोकतन्त्र दिवसले केवल राजनीतिक प्रणालीमा परिवर्तन मात्र ल्याएको थिएन, यसले नेपाली समाजको संरचना, समावेशिता र संघीयताको जग पनि बसालेको थियो। आज हामी जुन स्वतन्त्रताको उपभोग गरिरहेका छौं, त्यसको बीउ वैशाख ११ कै दिन रोपिएको थियो। त्यसैले, यो दिन हरेक नेपालीका लागि गौरव, आत्मसम्मान र लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धता प्रकट गर्ने दिन हो।

2026 मा लोकतन्त्र दिवस कहिले पर्छ?

नेपालमा लोकतन्त्र दिवस विक्रम संवतको पात्रो अनुसार वैशाख ११ गते मनाइन्छ। सन् 2026 मा यो दिवसको तालिका निम्नुअनुसार रहेको छ:

• मिति: April 24, 2026
• दिन: Friday
• बाँकी समय: अबको 111 दिनमा यो दिवस आउँदैछ।

नेपालको सन्दर्भमा यो मिति निर्धारणको विधि अलि भिन्न छ। नेपालले आधिकारिक रूपमा विक्रम संवत (BS) प्रयोग गर्ने हुनाले, वैशाख ११ गते सधैं स्थिर रहन्छ। तर, ग्रेगोरियन पात्रो (AD) सँग तुलना गर्दा यो हरेक वर्ष अप्रिल २४ वा २५ तारिखमा पर्ने गर्दछ। सन् २०६३ साल वैशाख ११ गते (अप्रिल २४, २००६) राजा ज्ञानेन्द्रले जनताको शक्तिलाई स्वीकार गर्दै विघटित संसद पुनःस्थापना गरेको सम्झनामा यो मिति तय गरिएको हो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र उत्पत्ति

लोकतन्त्र दिवसको जग वि.सं. २०६२ चैत २४ गतेदेखि सुरु भएको १९ दिने जनआन्दोलनमा अडिएको छ। तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले २०६१ माघ १९ गते सत्ता हातमा लिएर प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेपछि मुलुकमा राजनीतिक अस्थिरता र तानाशाहीको छायाँ परेको थियो। राजाको उक्त कदमले प्रजातन्त्रका आधारभूत मूल्यहरूलाई कुल्चिएपछि सात राजनीतिक दल र माओवादी मिलेर संयुक्त जनआन्दोलनको घोषणा गरे।

आन्दोलनका क्रममा काठमाडौंका सडकहरूमा लाखौंको जनसागर उर्लिएको थियो। 'श्री ५ को सरकार' को सट्टा 'नेपाल सरकार' लेख्न र राजाको तस्बिर हटाउन माग गर्दै जनताले निषेधाज्ञा तोडेका थिए। यस आन्दोलनमा कम्तीमा २५ जना वीर सपुतहरूले सहादत प्राप्त गरे भने हजारौं घाइते भए। अन्ततः, जनताको शक्तिको अगाडि तत्कालीन राजाले झुक्नु पर्यो र २०६३ वैशाख ११ गते मध्यरातमा सम्बोधन गर्दै विघटित प्रतिनिधि सभा ब्युँताउने घोषणा गरे।

यो घोषणासँगै नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्यको प्रक्रिया सुरु भयो। पुनःस्थापित संसदको पहिलो बैठकले जेठ ४ गते ऐतिहासिक घोषणा गर्दै राजाका सबै अधिकार कटौती गर्‍यो र नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्‍यो। पछि २०६५ जेठ १५ गते संविधान सभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई औपचारिक रूपमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो। तर, ती सबै उपलब्धिहरूको प्रस्थानबिन्दु वैशाख ११ नै भएकाले यसलाई लोकतन्त्र दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो।

उत्सव र मनाउने परम्परा

लोकतन्त्र दिवस नेपालभर निकै सम्मान र गम्भीरताका साथ मनाइन्छ। यो दिन उत्सव मात्र नभई श्रद्धाञ्जली र समीक्षाको दिन पनि हो।

१. शहीदहरूप्रति सम्मान: यस दिनको मुख्य कार्यक्रम नै आन्दोलनका क्रममा ज्यान गुमाउने शहीदहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु हो। काठमाडौंको शहीद गेट र विभिन्न स्थानमा रहेका शहीद स्मारकहरूमा माल्यार्पण गरिन्छ। सरकारी अधिकारीहरू, राजनीतिक दलका नेताहरू र सर्वसाधारणले शहीदको बलिदानलाई स्मरण गर्छन्।

२. औपचारिक कार्यक्रमहरू: सैनिक मञ्च टुँडिखेलमा विशेष समारोहको आयोजना गरिन्छ, जहाँ राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र अन्य उच्चपदस्थ अधिकारीहरूको उपस्थिति रहन्छ। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलले विशेष परेड र सलामी अर्पण गर्छन्।

३. राजनीतिक विमर्श र गोष्ठीहरू: विभिन्न राजनीतिक दल र नागरिक समाजले लोकतन्त्रको अवस्था, चुनौती र भावी दिशाबारे छलफल कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्। रेडियो र टेलिभिजनहरूमा विशेष अन्तर्वार्ता र वृत्तचित्रहरू प्रसारण गरिन्छ।

४. दिपावली: साँझपख सरकारी कार्यालयहरू र कतिपय घरहरूमा दिपावली गरेर खुसी मनाउने चलन छ। यसले लोकतन्त्रको उज्यालोले निरंकुशताको अँध्यारोलाई चिरेको सन्देश दिन्छ।

५. सामाजिक सञ्जालमा चर्चा: पछिल्लो समय युवा पुस्ताले सामाजिक सञ्जालमार्फत लोकतन्त्रका उपलब्धि र विसंगतिबारे व्यापक बहस गर्ने गरेका छन्। ह्यासट्याग #LoktantraDiwas प्रयोग गरेर मानिसहरू आफ्ना विचार र शहीदप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्छन्।

प्रजातन्त्र दिवस र लोकतन्त्र दिवस बीचको भिन्नता

धेरै मानिसहरू फागुन ७ गते मनाइने 'प्रजातन्त्र दिवस' र वैशाख ११ गते मनाइने 'लोकतन्त्र दिवस' बीच झुक्किने गर्छन्। तर यी दुवैको ऐतिहासिक सन्दर्भ फरक छ:

• प्रजातन्त्र दिवस (फागुन ७): यसले वि.सं. २००७ सालमा १०४ वर्ष लामो राणा शासनको अन्त्य भएको दिनलाई जनाउँछ। यसमा राजा र जनता मिलेर राणाहरू विरुद्ध संघर्ष गरेका थिए।
• लोकतन्त्र दिवस (वैशाख ११): यसले वि.सं. २०६३ सालमा राजाको प्रत्यक्ष र निरंकुश शासन अन्त्य भई जनताको हातमा शक्ति आएको दिनलाई जनाउँछ। यो आन्दोलन मुख्यतया राजतन्त्रको विरुद्धमा केन्द्रित थियो।

पर्यटक र विदेशी नागरिकका लागि जानकारी

यदि तपाईं 2026 को लोकतन्त्र दिवसको समयमा नेपाल भ्रमणमा हुनुहुन्छ भने, केही कुराहरू ध्यानमा राख्नु उपयुक्त हुन्छ:

• मर्यादित व्यवहार: यो दिवस शहीदहरूको बलिदानसँग जोडिएको हुनाले उत्सव मनाउँदा मर्यादित हुनुपर्छ। शहीद स्मारकहरूमा जाँदा शान्त रहनु र स्थानीय संस्कारको सम्मान गर्नु राम्रो हुन्छ।
• यातायात र र्‍याली: काठमाडौंका मुख्य स्थानहरू जस्तै रत्नपार्क, टुँडिखेल र माइतीघर मण्डला आसपासमा राजनीतिक र्‍याली वा सभाहरू हुन सक्छन्। यसले गर्दा केही समयका लागि सवारी आवागमनमा अवरोध हुन सक्छ। आफ्नो यात्राको योजना बनाउँदा अलि चाँडो निस्कनु बुद्धिमानी हुनेछ।
• राजनीतिक बहस: नेपालीहरू राजनीतिप्रति निकै सचेत र भावुक हुन्छन्। सार्वजनिक स्थानमा राजनीतिक विषयमा बहस गर्दा स्थानीय संवेदनशीलता बुझ्नु आवश्यक छ। धेरै मानिसहरूले लोकतन्त्र पछि आएको भ्रष्टाचार वा ढिलासुस्तीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्न सक्छन्, जुन नेपाली लोकतन्त्रको एउटा पाटो हो।
• दृश्य अवलोकन: यो दिन नेपालको राष्ट्रिय गौरव बुझ्ने राम्रो अवसर हो। सरकारी भवनहरूमा फहराइएका राष्ट्रिय झण्डाहरू र साँझको दिपावलीले नेपालको सौन्दर्यलाई अझ बढाउँछ।

सार्वजनिक बिदा र सेवाहरू

लोकतन्त्र दिवस नेपालभरको पूर्ण सार्वजनिक बिदा हो। यस दिनको प्रभाव निम्न क्षेत्रमा पर्छ:

• सरकारी कार्यालयहरू: सबै सरकारी निकाय, मन्त्रालय र विभागहरू बन्द रहन्छन्।
• बैंक र वित्तीय संस्था: नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशन अनुसार सबै बैंक, वित्तीय संस्था र सहकारीहरूमा बिदा हुन्छ। यद्यपि, एटिएम (ATM) र मोबाइल बैंकिङ सेवाहरू सुचारु रहन्छन्।
• शिक्षण संस्था: विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरू बन्द रहन्छन्।
• निजी क्षेत्र: धेरैजसो निजी कम्पनीहरूले पनि आफ्ना कर्मचारीहरूलाई बिदा दिन्छन्।
• अत्यावश्यक सेवा: अस्पताल, दमकल, एम्बुलेन्स र प्रहरी जस्ता अत्यावश्यक सेवाहरू २४सै घण्टा खुला रहन्छन्।
• पर्यटन र यातायात: लामो दूरीका बसहरू, हवाई सेवा र पर्यटकीय स्थलहरू (मन्दिर, म्युजियम, ट्रेकिङ रुट) सामान्यतया खुला रहन्छन्, तर कर्मचारीको संख्या कम हुन सक्छ।

लोकतन्त्रको वर्तमान अवस्था र चुनौती

लोकतन्त्र दिवस मनाउँदै गर्दा नेपालले हासिल गरेका उपलब्धि र सामना गरिरहेका चुनौतीहरूको समीक्षा गर्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ। २०६३ को आन्दोलनपछि नेपालले संविधान सभाबाट नयाँ संविधान प्राप्त गर्‍यो, मुलुक संघीयतामा गयो र तीनै तहको निर्वाचन सम्पन्न भयो। महिला, दलित, जनजाति र मधेसी समुदायको प्रतिनिधित्व राज्यका निकायहरूमा सुनिश्चित भएको छ।

यद्यपि, आम नागरिकमा अझै पनि केही निराशा बाँकी छ। भ्रष्टाचार, सुशासनको अभाव र आर्थिक विकासको सुस्त गतिले गर्दा लोकतन्त्रको फल तल्लो तहका जनतासम्म पुग्न नसकेको गुनासो सुनिन्छ। लोकतन्त्र दिवसले केवल शासन पद्धति फेर्ने मात्र होइन, बरु नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्ने संकल्पलाई पनि दोहोर्‍याउँछ।

निष्कर्ष

लोकतन्त्र दिवस नेपाली जनताको जीतको उत्सव हो। यसले हामीलाई सधैं यो सम्झना दिलाउँछ कि शक्ति कुनै एउटा व्यक्ति वा वंशमा होइन, बरु जनतामा निहित हुन्छ। 2026 को वैशाख ११ गते हामीले यो दिवस मनाउँदै गर्दा, शहीदहरूको सपना पूरा गर्न र लोकतन्त्रलाई अझै सुदृढ बनाउन हामी सबैले आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रण गर्नुपर्छ। यो दिन केवल बिदा मनाउने दिन मात्र नभई, नागरिक कर्तव्य र अधिकारप्रतिको सचेतना फैलाउने दिन पनि हो।

नेपालको लोकतन्त्र अमर रहोस्। शहीदहरूको बलिदानको उच्च सम्मान गरौं र समृद्ध नेपाल निर्माणमा जुटौं। सबै नेपालीमा लोकतन्त्र दिवसको हार्दिक शुभकामना!