Maghe Sankranti

माघे संक्रान्ति: नेपालको एक मौलिक र सांस्कृतिक पर्व

माघे संक्रान्ति नेपालको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण र लोकप्रिय सांस्कृतिक पर्व हो। विक्रम संवतको पात्रो अनुसार माघ महिनाको पहिलो दिनलाई 'माघे संक्रान्ति' भनिन्छ। यो पर्वले जाडो महिनाको अन्त्य र न्यानो महिनाको सुरुवातलाई जनाउँछ। खगोलीय दृष्टिले हेर्दा, यस दिन सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने हुनाले यसलाई 'मकर संक्रान्ति' पनि भनिन्छ। नेपालका अधिकांश चाडपर्वहरू चन्द्रमाको गतिमा आधारित हुन्छन्, तर माघे संक्रान्ति भने सूर्यको गतिमा आधारित हुने भएकोले यो प्रायः हरेक वर्ष अङ्ग्रेजी क्यालेन्डरको जनवरी १४ तारिखमा पर्दछ।

यो पर्व नेपाली समाजमा सद्भाव, एकता र खानपानको उत्सवको रूपमा चिनिन्छ। नेपालका हिमाल, पहाड र तराईका विभिन्न जातजातिले यसलाई आ-आफ्नै परम्परा अनुसार मनाउने गर्दछन्। विशेषगरी थारु समुदायमा यसलाई 'माघी' भनिन्छ र नयाँ वर्षको रूपमा धूमधामका साथ मनाइन्छ। त्यस्तै, मगर समुदायले यसलाई आफ्नो मुख्य राष्ट्रिय पर्वको रूपमा मनाउँछन्। जाडोको कठ्याङ्ग्रिदो समयमा शरीरलाई ऊर्जा दिने परिकारहरू खाने र पवित्र नदीहरूमा स्नान गर्ने परम्पराले यसको धार्मिक र स्वास्थ्य दुवै पक्षलाई उजागर गर्दछ।

माघे संक्रान्ति केवल एउटा तिथि मात्र नभएर यो नेपालीहरूको जीवनशैली, कृषि संस्कृति र प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धको प्रतीक हो। यस दिनबाट सूर्य उत्तरायण हुने हुनाले दिनहरू लामा हुँदै जान्छन् र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ।

2026 मा माघे संक्रान्ति कहिले पर्छ?

नेपालमा माघे संक्रान्ति सधैं माघ १ गते नै मनाइन्छ। सन् 2026 को लागि यसको विवरण निम्नुअनुसार छ:

मिति: January 14, 2026 दिन: Wednesday बाँकी समय: अब यो पर्व आउन 11 दिन बाँकी छ।

यो पर्वको मिति सूर्यको मकर राशिमा प्रवेश गर्ने समयसँग जोडिएको हुनाले यो स्थिर प्रकृतिको हुन्छ। अङ्ग्रेजी क्यालेन्डरमा यो प्रायः जनवरी १४ मै पर्छ, तर कहिलेकाहीँ खगोलीय गणनाका कारण एक दिन तलमाथि हुन सक्छ। सन् 2026 मा यो बुधबारको दिन परेको छ।

ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमि

माघे संक्रान्तिको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व हिन्दू धर्मका प्राचीन ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। महाभारतको युद्धमा भिष्म पितामहले आफ्नो मृत्युको समय रोज्न पाउने वरदान पाएका थिए। उनले सूर्य उत्तरायण नभएसम्म वाणको शय्यामा बसेर प्रतीक्षा गरेका थिए र माघे संक्रान्तिको दिन नै आफ्नो प्राण त्यागेका थिए। त्यसैले यस दिन मृत्यु हुने व्यक्तिले मोक्ष प्राप्त गर्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ।

यो पर्व सूर्य देवता (सूर्य) प्रति समर्पित छ। सूर्यलाई शक्ति, ज्ञान र अध्यात्मको स्रोत मानिन्छ। ऋग्वेद र अन्य पुराणहरूमा सूर्यको उत्तरायण यात्रालाई देवताहरूको दिन र दक्षिणायनलाई देवताहरूको रात भनिएको छ। त्यसैले यस दिन गरिने स्नान, दान र पूजाको विशेष फल मिल्ने विश्वास गरिन्छ। प्राचीन कालदेखि नै ऋषिमुनिहरूले यस समयलाई साधना र आध्यात्मिक शुद्धिका लागि उपयुक्त मान्दै आएका छन्।

नेपालको सन्दर्भमा, यो पर्वले विभिन्न जातजाति र भूगोललाई जोड्ने काम गरेको छ। काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायदेखि तराईका थारु र पहाडका मगर तथा खस-आर्य समुदायसम्म यसको छुट्टै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ।

सांस्कृतिक विविधता र विभिन्न समुदायमा मनाउने तरिका

नेपाल एक बहुसांस्कृतिक देश हो, र माघे संक्रान्ति यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। विभिन्न समुदायले यसलाई कसरी मनाउँछन् भन्ने विवरण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:

१. थारु समुदायको 'माघी'

तराईका थारु समुदायका लागि माघे संक्रान्ति वा 'माघी' सबैभन्दा ठूलो पर्व हो। उनीहरू यसलाई नयाँ वर्ष (नयाँ साल) को रूपमा मनाउँछन्। यस दिन थारु बस्तीमा विशेष रौनक हुन्छ। उनीहरू 'मघौटा' नाच नाच्छन् र गाउँको नयाँ नेतृत्व (भल्मन्सा वा महतो) चयन गर्छन्। उनीहरूका लागि यो दिन विगतको समीक्षा गर्ने र आगामी वर्षको योजना बनाउने समय पनि हो। थारु समुदायमा यस दिन सुँगुरको मासु, ढिक्री (चामलको पिठोको परिकार) र जाँड खाने चलन छ।

२. मगर समुदायको राष्ट्रिय पर्व

मगर समुदायमा माघे संक्रान्तिलाई मुख्य वार्षिक पर्वको रूपमा मनाइन्छ। सरकारले यसलाई मगर जातिको प्रमुख चाडको रूपमा मान्यता दिएको छ। मगरहरू यस दिन पितृ पूजा गर्छन् र छोरी-चेलीलाई बोलाएर आशीर्वाद दिने तथा दक्षिणा दिने गर्छन्। कतिपय मगर बस्तीहरूमा यस अवसरमा धनुष-वाण खेल्ने (तारा हान्ने) प्रतियोगिता पनि आयोजना गरिन्छ। उनीहरूले यसलाई तीन दिनसम्म हर्षोल्लासका साथ मनाउँछन्।

३. नेवार समुदायको 'घ्यू-चाकु सँल्हु'

काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायले यसलाई 'घ्यू-चाकु सँल्हु' भन्छन्। यस दिन उनीहरू शरीरमा तेल मालिस गर्ने र घ्यू, चाकु, तिलको लड्डु तथा तरुल खाने गर्छन्। आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीको टाउकोमा तेल लगाइदिने र सुख-समृद्धिको आशीर्वाद दिने परम्परा छ।

४. मधेसी र मैथिल समुदाय

तराईका अन्य समुदायमा यसलाई 'तिला संक्रान्ति' भनिन्छ। उनीहरू बिहानै स्नान गरेर तिल र चामल दान गर्छन्। खानपानमा खिचडीको विशेष महत्व हुन्छ। "खिचडीका चार यार: दही, पापड, घीउ र अचार" भन्ने उखान नै प्रचलित छ।

माघे संक्रान्तिका विशेष परम्परा र रीतिरिवाज

यस पर्वका केही विशिष्ट परम्पराहरू छन् जसले यसलाई अन्य चाडपर्वभन्दा फरक बनाउँछन्:

मकर स्नान (पवित्र स्नान)

माघे संक्रान्तिको दिन पवित्र नदी, कुण्ड वा त्रिवेणीमा स्नान गर्नुलाई 'मकर स्नान' भनिन्छ। नेपालका त्रिशूली र कालीगण्डकीको संगम देवघाट, सुनकोशी र अरुणको संगम बराहक्षेत्र, रिडी (रुरु क्षेत्र), पनौतीको त्रिवेणी र काठमाडौँको शंखमूल जस्ता ठाउँहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्छ। बिहानै सूर्योदय हुनुअघि स्नान गर्नाले शरीरका रोगहरू निको हुने र पाप पखालिने विश्वास गरिन्छ।

खानपानको महत्व

माघे संक्रान्तिलाई 'खाने पर्व' को रूपमा पनि चिनिन्छ। यस दिन खाइने परिकारहरू केवल स्वादका लागि मात्र नभई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि लाभदायक हुन्छन्। तिलको लड्डु: तिलले शरीरलाई न्यानो राख्न मद्दत गर्छ। चाकु: उखुको रसबाट बनाइने चाकुले जाडोमा ऊर्जा दिन्छ। घ्यू: शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्न घ्यू खाइन्छ। तरुल र सखरखण्ड: जमिनमुनि फल्ने यी कन्दमूलहरू यस पर्वका अनिवार्य परिकार हुन्। माघे संक्रान्तिमा तरुल खानुलाई शुभ मानिन्छ। खिचडी: चामल, मासको दाल र अदुवा मिसाएर बनाइएको खिचडी पाचनका लागि उत्तम मानिन्छ।

छोरी-चेलीको पूजा र भेटघाट

नेपाली संस्कृतिमा माघे संक्रान्ति छोरी-चेली र माइतीबीचको सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो। विवाहित छोरीहरूलाई माइत बोलाएर मीठो-मसिनो खुवाउने र उपहार दिने चलन छ। यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

माघे संक्रान्तिको वैज्ञानिक र स्वास्थ्य पक्ष

माघे संक्रान्तिमा खाइने परिकार र गरिने क्रियाकलापहरूको पछाडि ठोस वैज्ञानिक कारणहरू छन्। पुस र माघ महिना नेपालमा सबैभन्दा बढी जाडो हुने समय हो। यस समयमा हाम्रो शरीरलाई बढी क्यालोरी र बोसोको आवश्यकता पर्छ। तिल, चाकु, घ्यू र तरुल जस्ता खाद्य पदार्थहरूमा प्रशस्त मात्रामा ऊर्जा र पौष्टिक तत्वहरू हुन्छन् जसले चिसो विरुद्ध लड्ने क्षमता बढाउँछन्।

त्यस्तै, सूर्य उत्तरायण हुनुको अर्थ पृथ्वीको उत्तरी गोलार्ध बिस्तारै सूर्यको नजिक आउनु हो। यसले गर्दा भिटामिन 'डी' को स्रोत सूर्यको किरण बढी समय उपलब्ध हुन थाल्छ। नदीमा स्नान गर्दा शरीरको रक्तसञ्चारमा सुधार आउँछ भन्ने आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पनि मत रहेको छ।

नेपालमा सार्वजनिक बिदा र उत्सवको माहोल

नेपाल सरकारले माघे संक्रान्तिको अवसरमा देशभर सार्वजनिक बिदा दिने गरेको छ। सन् 2026 मा, जनवरी १४ (माघ १) मा उत्सव मनाइने भए तापनि केही आधिकारिक पात्रोहरूमा जनवरी १५ (बिहीबार) लाई बिदाको रूपमा उल्लेख गरिएको हुन सक्छ। यद्यपि, मुख्य उत्सव र सांस्कृतिक क्रियाकलापहरू माघ १ गते नै हुन्छन्।

यस दिन देशभरका सरकारी कार्यालय, विद्यालय र बैंकहरू बन्द रहन्छन्। बजारहरूमा तिलको लड्डु, चाकु र तरुल किन्नेहरूको भीड देखिन्छ। काठमाडौँको टुँडिखेलमा थारु र मगर समुदायले विशेष महोत्सव आयोजना गर्छन्, जहाँ उनीहरूको भेषभूषा, नाच र खानाको प्रदर्शन गरिन्छ। पर्यटकहरूका लागि पनि यो नेपालको जीवन्त संस्कृति अवलोकन गर्ने एउटा सुनौलो अवसर हो।

नुवाकोटको तारुका जस्ता ठाउँमा यस दिन 'गोरु जुधाइ' प्रतियोगिता पनि आयोजना गरिन्छ, जसले हजारौँ दर्शकलाई आकर्षित गर्छ। यो परम्परा बझाङ्गी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंहको पालादेखि सुरु भएको मानिन्छ।

निष्कर्ष

माघे संक्रान्ति नेपालको भौगोलिक र जातीय विविधतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने पर्व हो। यसले हामीलाई प्रकृतिसँग जोडिन, स्वास्थ्यको ख्याल राख्न र सामाजिक सद्भाव कायम राख्न सिकाउँछ। सूर्यको उत्तरायण यात्रासँगै हाम्रो जीवनमा पनि सकारात्मकता, उज्यालो र नयाँ उत्साहको सञ्चार होस् भन्ने कामनाका साथ यो पर्व मनाइन्छ। चाहे त्यो देवघाटको चिसो पानीमा डुबुल्की मार्ने श्रद्धालु हुन् वा माघीको धुनमा नाच्ने थारु युवायुवती, माघे संक्रान्तिले सबै नेपालीको मनमा खुसी र उमङ्ग भर्ने काम गर्दछ।

तपाईँ जहाँ भए पनि, यस 2026 को माघे संक्रान्तिमा तिलको लड्डु र चाकुको स्वादसँगै आफ्नो परिवार र प्रियजनहरूसँग रमाइलो गरी मनाउनुहोस्। यो पर्वले सबैको जीवनमा सुख, शान्ति र सुस्वास्थ्य ल्याओस्।

---

मुख्य जानकारी पुन: स्मरण: पर्व: माघे संक्रान्ति (मकर संक्रान्ति / माघी) मिति: January 14, 2026 वर्ष: 2026 दिन: Wednesday

• समय: अब 11 दिन बाँकी छ।