Maha Shivaratri

नेपालमा सन् 2026 को महाशिवरात्रि February 15, 2026 का दिन परेको छ, जुन त्यस वर्षको Sunday मा पर्दछ। आजको मितिदेखि यो विशेष पर्व आउन अब 43 दिन बाँकी छ। यो पर्व हिन्दु पात्रो अनुसार फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशी तिथिका दिन मनाइन्छ, जुन भगवान शिवको आराधनाका लागि सबैभन्दा पवित्र दिन मानिन्छ।

हो, महाशिवरात्रि नेपालको एक प्रमुख राष्ट्रिय चाड भएकोले यस दिन देशभर सार्वजनिक बिदा दिइन्छ। यस दिन सरकारी कार्यालयहरू, बैंकहरू र विद्यालयहरू पूर्ण रूपमा बन्द रहन्छन्। यद्यपि पसल र निजी व्यवसायहरू आंशिक रूपमा खुल्ला हुन सक्छन्, तर पशुपतिनाथ क्षेत्र र अन्य शिव मन्दिर वरपरका सडकहरूमा भक्तजनहरूको अत्यधिक भिड हुने भएकाले यातायातमा अवरोध हुन सक्छ।

महाशिवरात्रि भगवान शिव र शक्ति (माता पार्वती) को मिलनको उत्सव हो। पौराणिक मान्यता अनुसार यसै रात शिव र पार्वतीको विवाह भएको थियो। अर्को कथा अनुसार, समुद्र मन्थनको समयमा निस्किएको कालकुट विष पिएर शिवले संसारको रक्षा गर्नुभएको सम्झनामा पनि यो पर्व मनाइन्छ। यो दिनले आध्यात्मिक जागरण, अज्ञानतामाथि ज्ञानको विजय र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयलाई संकेत गर्दछ। नेपालका हिन्दुहरूका लागि यो वर्षकै सबैभन्दा ठूलो धार्मिक उत्सवहरूमध्ये एक हो।

भक्तजनहरूले यस दिन बिहानै पवित्र नदीमा स्नान गरी दिनभर व्रत बस्छन्। मन्दिरहरूमा 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्रको जप, भजन कीर्तन र ध्यान गरिन्छ। रातभर जाग्राम बसेर शिवको पूजा गर्ने परम्परा छ, जसलाई 'चार प्रहर पूजा' भनिन्छ। शिवलिङ्गमा दूध, मह, घिउ र जलको अभिषेक गरिन्छ र बेलपत्र तथा धतुरो चढाइन्छ। काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिरमा यस दिन १० लाखभन्दा बढी तीर्थयात्री र भारतबाट आएका साधुहरूको ठूलो जमघट हुने गर्दछ।

महाशिवरात्रिको समयमा पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालको मुख्य केन्द्र बन्छ। यहाँ नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानबाट आएका हजारौं जटाधारी साधु र नागा बाबा देख्न सकिन्छ। मन्दिर परिसरमा ठूला मेलाहरू आयोजना गरिन्छ र सांस्कृतिक नाचहरू प्रदर्शन गरिन्छ। रातको समयमा मन्दिरमा हुने विशेष दीप प्रज्वलन र आरतीको दृश्य अत्यन्तै मनमोहक हुन्छ। भक्तजनहरूलाई सहज दर्शनका लागि विशेष लाइनको व्यवस्था गरिएको हुन्छ।

महाशिवरात्रिको व्रत बस्ने भक्तजनहरूले सामान्यतया अन्न ग्रहण गर्दैनन्। धेरैले पानी र फलफूल मात्र खाएर कडा व्रत बस्छन् भने कतिपयले दूध र साबुदाना जस्ता फलाहार लिन्छन्। भोलिपल्ट बिहान पारण गरेपछि मात्र व्रत तोडिन्छ। नेपालमा यस दिन धुनी जगाउने (आगो ताप्ने) र प्रसादको रूपमा गाँजाको प्रयोग गर्ने केही परम्परा भए तापनि पर्यटकहरूका लागि भने गाँजा सेवनमा प्रतिबन्ध लगाइएको हुन्छ।

पर्यटकहरूले मन्दिर भ्रमण गर्दा मर्यादित र भद्र लुगा लगाउनु पर्छ, जसमा हरियो रङलाई प्राथमिकता दिइन्छ। मन्दिर भित्र प्रवेश गर्नुअघि जुत्ता-चप्पल बाहिरै खोल्नु पर्छ। पशुपतिनाथको भित्री गर्भगृहमा गैर-हिन्दुहरूलाई प्रवेश निषेध भए तापनि बाहिरी परिसरबाट सबै गतिविधिहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ। भिडभाड हुने भएकाले आफ्नो सामानको सुरक्षामा ध्यान दिनु र प्रशस्त पानी पिउनु आवश्यक छ। फेब्रुअरी महिनामा काठमाडौंको मौसम चिसो हुने भएकाले न्यानो कपडा साथमा राख्नु राम्रो हुन्छ।

महाशिवरात्रिको मुख्य पूजा रातको चारवटा प्रहरमा गरिन्छ। सन् २०२६ को फेब्रुअरी १५ को साँझ ६:११ बजेदेखि पहिलो प्रहरको पूजा सुरु हुन्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिने 'निशिता काल पूजा' फेब्रुअरी १६ को मध्यरात १२:०९ देखि १:०१ बजेसम्म हुनेछ। भक्तजनहरूले चौथो प्रहरको पूजा फेब्रुअरी १६ को बिहान ६:५९ बजे समाप्त गरेपछि मात्र आफ्नो व्रत समापन गर्दछन्।