Good Friday

Kuwa Gatandatu Mutagatifu mu Rwanda: Umunsi wo Kwibuka n'Igisibo

Kuwa Gatandatu Mutagatifu, uzwi cyane mu rurimi rw'Ikinyarwanda nka "Vendredi Saint," ni umunsi ukomeye cyane mu muryango mugari w'Abanyarwanda, cyane ko u Rwanda ari igihugu kirangwamo abaturage benshi b'abakristu. Uyu munsi ntabwo ari umunsi w'ibirori cyangwa ibyishimo bisanzwe, ahubwo ni umunsi w'agahinda kavanze n'icyubahiro, aho abemera bose bazirikana ububabare n'urupfu rwa Yesu Kristo ku musaraba i Karivari. Mu Rwanda, uyu munsi ufatwa nka rimwe mu mapfundo akomeye y'icyumweru gitagatifu, kiganisha ku munsi mukuru wa Pasika.

Uyu munsi ufite umwihariko ukomeye kuko ugaragaza urukundo rurenze urugero Imana yakunze isi, ikemera gutanga umwana wayo w'ikinege ngo abambwe ku musaraba, bityo abari mu isi bose babone agakiza n'imbabazi z'ibyaha. Mu muco w'Abanyarwanda, uyu munsi urangwa n'ituze ridasanzwe. Mu gihe indi minsi mikuru irangwa n'indirimbo z'ibyishimo, gusangira n'imbyino, Kuwa Gatandatu Mutagatifu ho biba ari ibitandukanye. Ni igihe cyo kureba mu mitima, gusaba imbabazi, no kuzirikana igitambo cy'indashyikirwa. Ku bakristu gatolika, abaporotesitanti, n'andi matorero yose ya gikristu mu Rwanda, uyu munsi ni inkingi ya mwamba mu kwemera kwabo.

Iyo ugeze mu Rwanda kuri uyu munsi, wumva umwuka w'isengesho n'ituze mu gihugu hose. Kuva mu mujyi wa Kigali kugeza mu cyaro cyurengerana, amatorero aba yuzuye abantu baje kwifatanya mu masengesho. Ni umunsi uha Abanyarwanda umwanya wo gutekereza ku mibabaro y'abandi, kwicisha bugufi, no gushimira Imana ku buntu bwayo. Bitewe n'amateka y'u Rwanda, uyu munsi ufite n'ikindi gisobanuro cyo kwiyunga, kubabarira, n'icyizere cy'ubuzima bushya, nk'uko urupfu rwa Yesu rwakurikiwe n'izuka rye ritsinda urupfu n'icyaha.

Itariki n'Igihe bizabera muri 2026

Kuwa Gatandatu Mutagatifu ntabwo ugira itariki ihoraho buri mwaka nk'uko bimeze kuri Noheli. Itariki yawo ihindagurika bitewe na kalendari ya Pasika, ikurikiza imboneko z'ukwezi. Ibi bituma uyu munsi uba umunsi uhindagurika (variable holiday).

Muri uyu mwaka wa 2026, uyu munsi uzaba ku itariki n'umunsi bikurikira:

• Umunsi: Friday
• Itariki: April 3, 2026
• Iminsi isigaye: Hasigaye iminsi 90 ngo uyu munsi ugere.

Kuba itariki ihindagurika bituma buri mwaka abantu bategereza kumenya igihe Pasika izaberaho kugira ngo bategure igisibo cyabo n'imigenzo y'icyumweru gitagatifu. Muri 2026, uyu munsi uje mu ntangiriro z'ukwezi kwa Mata, igihe u Rwanda ruba ruri mu bihe by'imvura y'itumba, ibyo bikaba rimwe na rimwe biha abantu umwanya wo kuguma mu nzu cyangwa mu nsengero bitekereza ku Mana mu mutuzo.

Amateka n'Inkomoko y'uyu Munsi

Amateka ya Kuwa Gatandatu Mutagatifu ashingiye ku bitabo by'Ivanjiri bitagatifu (Matayo, Mariko, Luka, na Yohani). Bibiliya ivuga ko Yesu Kristo yagambaniwe n'umwigishwa wake Yuda Isikariyoti, agafatwa n'abasirikare b'Abaroma, agacirwa urubanza n'abayobozi b'idini ry'Abayahudi ndetse na Ponsiyo Pilato. Nyuma yo gukubitwa, gutukwa, n'ibindi bitotezo byinshi, yikoreye umusaraba we kugeza ku musozi wa Karivari aho yabambanywe n'abajura babiri.

Mu Rwanda, aya mateka yigishwa kuva mu mashuri y'incuke kugeza mu makuru. Itorero Gatolika, ryageze mu Rwanda mu mpera z'ikinyejana cya 19, ni ryo ryazanye uyu muco mu buryo bwagutse. Nyuma, andi matorero ya giporotesitanti nka ADEPR, EPR, n'ayandi na yo yakomeje uyu muco. Ku Banyarwanda, amateka ya Yesu ntabwo ari amateka y'ahantu kure gusa, ahubwo ni amateka abumbatiye inyigisho z'ubumuntu, kwihangana mu makuba, n'intsinzi y'icyakora cyose kibi.

Inkomoko y'izina "Good Friday" (Kuwa Gatandatu Mutagatifu) mu Cyongereza rimwe na rimwe ritera bamwe kwibaza impamvu uyu munsi witwa "mwiza" (Good) kandi ari umunsi w'urupfu. Inzobere mu by'iyobokamana mu Rwanda zisobanura ko witwa "mwiza" kuko ari wo munsi watumye abantu babona agakiza. Mu Kinyarwanda, tuwita "Kuwa Gatandatu Mutagatifu" (nubwo mu by'ukuri ari ku wa gatanu mu mibare y'iminsi y'icyumweru, ariko izina rikoreshwa cyane mu rwego rw'idini ni uwa Gatanu Mutagatifu cyangwa Vendredi Saint). Ni umunsi mutagatifu kuko wuzuyemo imbabazi z'Imana.

Uko Abanyarwanda bawizihiza

Uko uyu munsi umezemo mu Rwanda biterwa n'imyizerere y'idini rya buri muntu, ariko hari ibintu bihuriweho n'abantu benshi:

1. Amasengesho n'Amamesa

Mu gitondo cya kare, insengero nyinshi mu gihugu zirafungurwa. Mu matorero gatolika, habaho umugenzo wo "Kuzirikana Inzira y'Umusaraba" (Chemin de Croix). Abakristu bagenda mu matsinda, bahagarara ku ntebe 14 (stations), buri ntebe ikaba ihagarariye intambwe Yesu yateye ajya kubambwa. Ibi bikunze kubera hanze y'insengero cyangwa mu mihanda ituje, aho abantu baririmba indirimbo z'agahinda n'isengesho.

Mu matorero ya giporotesitanti, habaho amateraniro akomeye aho abigisha b'ijambo ry'Imana basoma imirongo ivuga ku mibabaro ya Kristo. Hari n'amatorero amwe nka ADEPR cyangwa amatorero y'abarokore akora amasengesho y'ijoro (vigils) atangira kare mu gitondo cyangwa akaba mu ijoro ribanziriza uyu munsi.

2. Igisibo no Kwiyeretsa

Abanyarwanda benshi bafata uyu munsi nk'umunsi w'igisibo gikomeye. Benshi banga kurya inyama kuri uyu munsi, ahubwo bakarya ibimera cyangwa amafi. Hari n'abahata kurya na rimwe kugeza izuba rirenze. Ibi bituma uyu munsi uba uwo kwiyima ibyishimo by'umubiri kugira ngo umutima ubashe gusabana n'Imana. Inka n'andi matungo ntibiba bikunze kubagwa cyane kuri uyu munsi mu duce tumwe na tumwe tw'icyaro bitewe n'icyubahiro cy'uwo munsi.

3. Imyambarire n'Imyitwarire

Kuwa Gatandatu Mutagatifu, ntushobora kumva umuziki usakuza mu mihanda cyangwa mu ngo z'abantu. Utubari twinshi n'ahantu h'imyidagaduro haba hatuje cyangwa hafunze. Abantu bambara mu buryo bwiyubashye, akenshi bakoresha imyenda y'umukara cyangwa iyamye (violet) nk'ikimenyetso cy'icyunamo n'agahinda k'urupfu rwa Yesu. Mu nsengero zimwe na zimwe, amashusho n'ibishushanyo by'abatagatifu bipfukishwa imyenda y'umukara cyangwa iyamye kugeza ku munsi wa Pasika.

4. Gusura Abarwayi n'Abababaye

Kuzirikana imibabaro ya Yesu bituma benshi mu Banyarwanda batekereza no ku babaye muri iki gihe. Hari amatsinda y'abakristu basura ibitaro, imfubyi, n'abapfakazi kugira ngo babafate mu mugongo kandi babasangize ibyo bafite. Uyu muco ugaragaza ko uyu munsi atari uwo gusenga gusa, ahubwo ari n'uwo gushyira mu bikorwa inyigisho z'urukundo Yesu yigishije.

Imigenzo n'Imyizerere y'Umwihariko

Nubwo u Rwanda rukurikiza imigenzo myinshi ya gikristu mpuzamahanga, hariho uburyo bumwe na bumwe uyu munsi ugaragaramo mu buryo bw'umwihariko w'Abanyarwanda:

Kibeho: Ahantu hatagatifu i Kibeho (mu Karere ka Nyaruguru) haba hari abantu benshi cyane baturutse mu bice byose by'igihugu ndetse n'amahanga. Kibeho niyo hantu honyine muri Afurika hemejwe na Vatikani ko habereye amabonekerwa y'Umubyeyi Mariya. Kuri uyu munsi, abantu benshi bakora urugendo rutagatifu (pilgrimage) bajya i Kibeho gusenga no kuzirikana umusaraba. Indirimbo z'Agahinda: Mu Rwanda, hari indirimbo zihariye z'ikinyarwanda ziririmbwa gusa mu cyumweru gitagatifu. Izi ndirimbo zigira injyana ituje cyane kandi amagambo yazo akora ku mutima, agaruka ku buryo Yesu yababajwe cyane n'abantu yaje gukiza.

• Icyubahiro mu Miryango: Mu ngo nyinshi, uyu munsi ni uwo guhuriza hamwe umuryango mu mutuzo. Ababyeyi bakunze kubwira abana babo inkuru z'uburyo Imana ari urukundo, bakabigisha ko uyu munsi ari uwo kwitwararika no kwubaha buri muntu wese.

Amakuru ku Basura u Rwanda (Tourists and Expats)

Niba uri umunyamahanga cyangwa uri mu ruzinduko mu Rwanda muri iki gihe cya 2026, dore ibyo ukwiye kumenya:

1. Icyubahiro: Abanyarwanda baha agaciro kenshi uyu munsi. Birasabwa kwirinda ibikorwa by'urusaku cyangwa ibirori bikomeye mu duce dutuyemo abantu benshi. Niba uri muri hoteli cyangwa mu nzu ikodeshwa, gerageza kugabanya amajwi y'umuziki cyangwa televiziyo.
2. Gufunga kw'Amaduka: Amaduka menshi, banki, n'ibiro bya leta biba bifunze. Amasoko amwe n'amwe ashobora gufungura mu masaha ya mu gitondo ariko nyuma ya saa sita menshi agafunga. Ni byiza guhaha ibyo ukeneye (ibiribwa, imiti, n'ibindi) mbere y'uko uyu munsi ugera.
3. Ibiribwa: Mu maresitora menshi, ushobora gusanga inyama zitari ku kigero gisanzwe cyangwa bamwe bahisemo kutaziteka mu rwego rwo kubaha abakristu. Niba uri kumwe n'inshuti z'Abanyarwanda, ni byiza kubaza niba barya inyama kuri uwo munsi mbere yo kuzitegura.
4. Umutekano n'Ingendo: Umutekano uba ari wose nk'uko bisanzwe mu Rwanda, ariko imodoka zitwara abantu mu buryo bwa rusange (buses) zishobora kuba ngerere cyangwa zikarangwamo abantu benshi bajya mu nsengero cyangwa mu miryango yabo.
5. Gusura Insengero: Niba ushaka kureba uko amasengesho akorwa, urakirwa neza muri katedrali nka St. Michel cyangwa St. Etienne i Kigali, ndetse n'izindi nsengero mu gihugu. Ariko, wibuke kwambara mu buryo bwiyubashye (modest clothing) kandi wirinde gufata amafoto cyangwa amashusho mu gihe masengesho ari kuba utabiherewe uruhushya n'abayobozi b'idini.

Ese uyu ni umunsi w'ikiruhuko (Public Holiday)?

Yego, Kuwa Gatandatu Mutagatifu ni umunsi w'ikiruhuko mu Rwanda wemewe n'amategeko. Ibi bivuze ko:

• Abakozi bose ba Leta n'abikorera (uretse abakora mu mirimo y'ingenzi nk'ibitaro n'umutekano) biba ari ikiruhuko cyishyuwe.
• Amashuri yose mu gihugu aba afunze.
• Ibiro by'imbere mu gihugu (Leta) n'ibigo by'imari (Banki) biba bifunze.
• Isoko ry'imigane n'ibindi bikorwa by'ubucuruzi bikomeye birahagarara.

Ibi bituma uyu munsi uba umwanya mwiza ku Banyarwanda wo kuruhuka, gusenga, no kwitegura umunsi mukuru wa Pasika uba ku cyumweru gikurikira. Ni igihe cyo kwegerana n'Imana ndetse n'imiryango, mu mutuzo n'isengesho.

Umwanzuro

Kuwa Gatandatu Mutagatifu mu Rwanda ni umunsi urenga imigenzo y'idini gusa; ni umunsi ugaragaza ubumuntu n'umuco w'Abanyarwanda wo kubaha ibitagatifu. Muri uyu mwaka wa 2026, uyu munsi uzaba uburyo bwo kongera kuzirikana indangagaciro zo kwitanga, kubabarira, n'icyizere. Niba uri mu Rwanda kuri iyi tariki ya April 3, 2026, uzabona uburyo igihugu cyose gicishije bugufi imbere y'Imana, gitegereje mu mutuzo izuka rya Yesu Kristo rizaba rishushanya intsinzi y'urumuri ku mwijima.

Uyu munsi utwibutsa ko nubwo habaho imibabaro, nyuma yayo haza ibyishimo. Ni isomo rikomeye ku mateka y'u Rwanda no ku buzima bwa buri muntu ku giti cye. Mu gihe hasigaye iminsi 90, ni igihe cyiza cyo gutangira gutegura umutima kugira ngo uyu munsi uzasange buri wese ari mu mutuzo n'ubumwe n'Imana ndetse n'abaturanyi be.