Navruz Celebration

Наврӯз дар Тоҷикистон: Ҷашни Эҳё ва Навсозии Табиат

Наврӯз бузургтарин ва маҳбубтарин ҷашни миллии мардуми Тоҷикистон аст, ки таърихи беш аз сеҳазорсола дорад. Ин ҷашн на танҳо оғози соли нави хуршедӣ, балки рамзи пирӯзии рӯшноӣ бар торикӣ, гармӣ бар сардӣ ва некӣ бар бадӣ мебошад. Вақте ки офтоб ба бурҷи Ҳамал ворид мешавад ва шабу рӯз баробар мегарданд, дар сарзамини тоҷикон Наврӯзи оламфурӯз фаро мерасад. Ин замони зиндашавии табиат, шукуфтани гулҳои баҳорӣ ва оғози кишту кори деҳқон аст.

Барои тоҷикон Наврӯз танҳо як рӯзи тақвимӣ нест, балки як фалсафаи ҳаёт аст. Он бо худ паёми сулҳ, дӯстӣ ва ҳамбастагиро меорад. Дар ин рӯзҳо одамон кӯшиш мекунанд, ки кинаву адоватро аз дилҳо берун созанд, қарзҳои худро баргардонанд ва бо нияти нек ба истиқболи соли нав раванд. Президенти Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон, ҳамеша таъкид мекунад, ки Наврӯз ҷашни покӣ ва озодагии рӯҳу ҷон буда, пайвандгари наслҳо ва таҳкимбахши ваҳдати миллӣ мебошад. Соли 2010 Наврӯз аз ҷониби ЮНЕСКО ба рӯйхати Мероси фарҳангии ғайримоддии башарият ворид карда шуд ва Маҷмаи Умумии СММ онро Ҷашни байналмилалӣ эълон кард, ки ин боиси ифтихори ҳар як тоҷик аст.

Дар Тоҷикистон Наврӯз бо шукӯҳу шаҳомати хос таҷлил мешавад. Аз кӯҳистони Помир то водиҳои Ҳисору Вахш, ҳар як гӯшаи кишвар бо рангҳои баҳорӣ оро дода мешавад. Кӯчаҳо пур аз мардуми хушҳол бо либосҳои идонаи миллӣ, аз ҷумла атласу адрас, мегарданд. Ин ҷашн фурсатест барои намоиши ҳунарҳои мардумӣ, пухтани таомҳои лазизи миллӣ ва баргузории мусобиқаҳои варзишӣ, ки реша дар таърихи бостонии мо доранд.

Наврӯз дар соли 2026

Дар соли 2026, ҷашни Наврӯз дар Тоҷикистон бо шукӯҳи хос таҷлил хоҳад шуд. Мувофиқи тақвими расмӣ ва гардиши хуршедӣ, рӯзи асосии ҷашн ба рӯзи Sunday, March 22, 2026 рост меояд.

То фарорасии ин ҷашни бостонӣ ва оғози соли нави аҷдодӣ ҳамагӣ 78 рӯз боқӣ мондааст.

Қобили зикр аст, ки санаи Наврӯз дар Тоҷикистон собит буда, ҳар сол маҳз дар рӯзи эътидоли баҳорӣ, яъне 21-уми март ҷашн гирифта мешавад. Ҳарчанд ҷашнвораҳои мардумӣ ва чорабиниҳои фарҳангӣ метавонанд якчанд рӯз пеш аз ин сана оғоз ёфта ва то як ҳафта идома ёбанд, аммо нуқтаи авҷи ҷашн маҳз ҳамин рӯзи муқаддас аст.

Таърих ва решаҳои бостонии Наврӯз

Наврӯз аз қадимтарин ҷашнҳои башарият ба шумор меравад. Решаҳои он ба даврони Пешдодиён ва Каёниён, бахусус ба замони ҳукмронии Шоҳ Ҷамшед бармегарданд. Мувофиқи ривоятҳои таърихӣ ва "Шоҳнома"-и Абулқосим Фардусӣ, Ҷамшед дар ин рӯз бар тахти заррин нишаст ва нури офтоб бар тоҷи ӯ тобида, ҷаҳонро мунаввар кард, ки мардум онро "Рӯзи нав" ё Наврӯз номиданд.

Дар замонҳои бостон Наврӯз ба ду қисм тақсим мешуд: Наврӯзи ом ва Наврӯзи хос (Наврӯзи бузург). Наврӯзи ом панҷ рӯз идома меёфт ва дар рӯзи шашум "Наврӯзи бузург" фаро мерасид. Дар ин рӯз подшоҳон дарҳои дарборро ба рӯи омма боз мекарданд, маҳбусонро озод менамуданд ва ба ниёзмандон кӯмак мерасонданд. Ин анъанаи бахшиш ва эҳсон то имрӯз дар байни тоҷикон боқӣ мондааст.

Дар давраи зардуштия, Наврӯз ба унсури оташ ва нур иртибот дошт. Оташ рамзи покӣ ва несткунандаи бадиҳо маҳсуб мешуфт. Ҳатто пас аз паҳн шудани ислом дар Осиёи Марказӣ, Наврӯз мавқеи худро ҳамчун ҷашни миллӣ ҳифз кард, зеро он бо табиат ва давраҳои деҳқонӣ вобаста буд, на танҳо бо дин. Дар замони Иттиҳоди Шӯравӣ кӯшишҳои маҳдуд кардани ин ҷашн вуҷуд доштанд, аммо мардуми тоҷик онро дар доираи оила ва деҳаҳои худ ҳифз намуданд. Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ, Наврӯз дар Тоҷикистон мақоми давлатӣ гирифт ва ба рамзи худшиносии миллӣ табдил ёфт.

Анъанаҳо ва омодагӣ ба ҷашн

Омодагӣ ба Наврӯз дар Тоҷикистон ҳанӯз якчанд ҳафта пеш аз фарорасии баҳор оғоз мешавад. Ин раванд чанд марҳилаи муҳимро дар бар мегирад:

Хонабаророн ва тозагии муҳит

Яке аз анъанаҳои муҳим "хонабаророн" ё "рӯфтани хона" мебошад. Занони тоҷик тамоми ҷиҳози хонаро берун бароварда, гилему кӯрпаҳоро меафшонанд, тирезаҳоро мешӯянд ва хонаро комилан тоза мекунанд. Ин рамзи берун кардани кӯҳнагиҳо ва бадбахтиҳои соли гузашта ва омода кардани фазо барои баракати соли нав аст. Инчунин, одамон кӯшиш мекунанд, ки либосҳои нав харанд ё бидӯзанд, то соли навро бо намуди тоза истиқбол намоянд.

Чоршанбеи Сурӣ ва Аловпарак

Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон анъанаи "Чоршанбеи Сурӣ" (охирин чоршанбеи соли кӯҳна) ҳифз шудааст. Мардум гулханҳои калон меафрӯзанд ва аз болои он ҳафт бор мепаранд. Ҳангоми паридан мегӯянд: "Зардии ман аз ту, сурхии ту аз ман", ки ин маънои гузаштани бемориву зардӣ ба оташ ва гирифтани нерӯву саломатӣ аз онро дорад.

Маросими "Ҷуфтбаророн"

Ин маросим хоси деҳқонон аст. Пеш аз оғози кишти баҳорӣ, деҳқонони соҳибтаҷриба ва пирони рӯзгордида маросими ҷуфтбароронро мегузаронанд. Онҳо ба шохи говҳои корӣ равған мемоланд ва бо дуои нек аввалин шудгорро оғоз мекунанд. Бобои Деҳқон — симои рамзии деҳқони соҳибтаҷриба — дар ин маросим нақши асосиро мебозад ва ба мардум аз омадани баҳору фаровонӣ мужда медиҳад.

Суманакпазӣ

Суманак муҳимтарин ғизои рамзии Наврӯз аст. Онро аз сабзаи гандум омода мекунанд. Раванди пухтани суманак як маросими дастҷамъона аст. Занону духтарон шаби дароз дар гирди дег ҷамъ омада, суруд мехонанд, рақс мекунанд ва бо навбат дегро мекобанд. Дар дохили дег сангчаҳои пок меандозанд, то суманак таг нагирад. Мегӯянд, ки агар дар косаи касе сангча барояд, нияти ӯ ҷомаи амал мепӯшад. Суманак рамзи фаровонӣ ва нерӯи ҳаёт аст.

Дастархони Наврӯзӣ: Ҳафтсин ва Ҳафтшин

Маркази таваҷҷуҳи ҳар як хонадони тоҷик дар рӯзи Наврӯз дастархони идона аст. Тибқи анъана, дастархон бояд бо "Ҳафтсин" ё "Ҳафтшин" оро дода шавад.

Ҳафтсин шомили ҳафт чизест, ки номашон бо ҳарфи "С" оғоз мешавад:

1. Суманак — рамзи эҳёи табиат.
2. Себ — рамзи зебоӣ ва саломатӣ.
3. Сир — рамзи шифо ва тандурустӣ.
4. Санҷид — рамзи ишқ ва меҳрубонӣ.
5. Сирко — рамзи сабр ва дарозумрӣ.
6. Сипанд (испанд) — барои дур кардани чашми бад.
7. Сабза — рамзи ҷавонӣ ва хуррамӣ.

Ҳафтшин низ маъмул аст, ки шомили шакар, шарбат, шир, ширинӣ, шамъ, шона ва шох (шохи дарахти мевадор) мебошад. Ба ғайр аз ин, дар дастархон ҳатман Оина (рамзи рӯшноӣ), Қуръон ё китоби ашъори Ҳофизу Саъдӣ, моҳии зинда дар зарфи об ва тухмҳои рангшуда гузошта мешаванд. Тухми рангшуда рамзи пайдоиши ҳаёт ва кураи замин аст.

Таомҳои асосии миллӣ, аз қабили Оши палав, Шамбуса (самбӯсаи алафӣ), Далда ва кабобҳо низ зинати дастархон мебошанд. Дар ин рӯзҳо дар Тоҷикистон бӯи нони гарм ва гиёҳҳои баҳорӣ дар ҳама ҷо ба гӯш мерасад.

Бозиҳо ва мусобиқаҳои варзишии Наврӯзӣ

Наврӯз дар Тоҷикистон бе бозиҳои оммавӣ ва мусобиқаҳои варзишӣ тасаввурнашаванда аст. Ин бозиҳо на танҳо вақтхушӣ, балки намоиши шуҷоат, чолокӣ ва қувваи ҷисмонӣ мебошанд.

Гӯштингирӣ

Ин маъмултарин навъи варзиш дар рӯзҳои Наврӯз аст. Дар ҳар як шаҳру ноҳия майдонҳои махсуси гӯштин омода мешаванд. Паҳлавонон аз минтақаҳои гуногун ҷамъ меоянд, то қувваозмоӣ кунанд. Ғолибон соҳиби ҷоизаҳои гаронбаҳо — аз қолин ва телевизор то асп ва ҳатто мошин мегарданд. Гӯштингирӣ дар Тоҷикистон анъанаи дерин дорад ва паҳлавонон дар байни мардум эҳтироми зиёд доранд.

Бузкашӣ (Улоқ)

Ин бозии суннатии саворони тоҷик аст, ки бештар дар водиҳои Ҳисор, Рашт ва вилояти Хатлон маъруф аст. Саворони моҳир кӯшиш мекунанд, ки лошаи бузро аз рӯи замин бардошта, ба "марра" расонанд. Ин бозӣ маҳорати баланди аспсаворӣ ва қувваи бозуро талаб мекунад. Бузкашӣ ҳазорон тамошобинро ба худ ҷалб мекунад ва яке аз ҳаяҷонбахштарин бахшҳои ҷашн аст.

Човгонбозӣ (Поло)

Дар минтақаи Бадахшон, бахусус дар Ишкошим ва Вахон, анъанаи човгонбозӣ то ҳол зинда аст. Ин навъи варзиш, ки аслан бозии шоҳони қадим буд, дар фасли баҳор дар майдонҳои кӯҳӣ баргузор мешавад.

Бозиҳои дигар

Хурӯсҷанг, Кабкҷанг ва Буданаҷанг: Мусобиқаи паррандаҳо, ки бештар дар байни мардони солхӯрда маъмул аст. Чархпалак ва арғамчинбозӣ: Барои кӯдакон ва ҷавонон. Тухмҷанг: Кӯдакон тухмҳои рангкардаи худро ба ҳам мезананд, то бинанд, ки тухми кӣ мустаҳкамтар аст.

Наврӯз дар шаҳрҳои мухталифи Тоҷикистон

Ҳарчанд Наврӯз ҷашни умумимиллист, ҳар минтақа вежагиҳои худро дорад:

Душанбе: Дар пойтахт ҷашнвораҳои бузург дар боғҳои фарҳангӣ, аз ҷумла Боғи Рӯдакӣ, Боғи Ирам (Боғи ботаникӣ) ва Наврӯзгоҳ баргузор мешаванд. Консертҳои калони ситораҳои эстрада ва намоиши ҳунарҳои дастӣ дар ин ҷо маркази таваҷҷуҳанд. Ҳисор: Дар Қалъаи Ҳисор маросимҳои таърихӣ ва бозиҳои суннатӣ бо шукӯҳи хос гузаронида мешаванд. Ин ҷо метавон фазои асрҳои миёнаро эҳсос кард. Хуҷанд: Дар соҳили дарёи Сир сайругаштҳои оммавӣ ва озмунҳои беҳтарин дастархони Наврӯзӣ ташкил мешаванд.

• Бадахшон (Помир): Дар ин ҷо Наврӯзро "Шогун" меноманд. Мардуми Помир хонаҳои худро бо орди гандум нақшу нигор мекунанд (рамзи сафедӣ ва покӣ) ва таоми махсуси "Боҷ" (аз гандум ва каллапоча) омода месозанд.

Маълумоти амалӣ барои сайёҳон

Агар шумо ният доред, ки дар рӯзҳои Наврӯз ба Тоҷикистон сафар кунед, ин нуктаҳоро ба назар гиред:

1. Обу ҳаво: Моҳи март дар Тоҷикистон фасли баҳор аст. Дар водиҳо ҳарорат одатан аз 15 то 20 дараҷа гарм мешавад, аммо дар кӯҳистон ҳанӯз сард буда метавонад. Бо худ либоси сабук ва як ҷомаи гармтар барои бегоҳӣ дошта бошед.
2. Меҳмоннавозӣ: Тоҷикон дар рӯзҳои Наврӯз хеле меҳмоннавозанд. Агар шуморо ба хонае барои нӯшидани чой ё чашидани