March Equinox

Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр: Монгол дахь байгаль дэлхий, соёл уламжлалын зааг

Монгол оронд хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр буюу "March Equinox" нь байгаль дэлхийн нэгэн томоохон мөчлөг дуусч, шинэ амьдрал сэргэх эхлэлийг тэмдэглэдэг одон орны чухал үзэгдэл юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст хавар ирж буйг илтгэх энэхүү мөчид нар экваторын шугамыг шууд дайран өнгөрч, дэлхий даяар өдөр, шөнө бараг ижил хугацаанд үргэлжилдэг. Монголчуудын хувьд энэ өдөр нь зөвхөн цаг уурын өөрчлөлт төдийгүй, нүүдэлчин ахуй соёл, мал аж ахуйн мөчлөгтэй салшгүй холбоотой, өвөлжилтийн хүнд үеийг даван туулж, урин дулаан цагтай золгож буйн бэлгэдэл болдог билээ.

Хэдийгээр энэ өдөр нь Монгол Улс даяар бүх нийтийн амралтын өдөр биш боловч шинжлэх ухаан болон соёл уламжлалын хувьд маш өндөр ач холбогдолтой. Ялангуяа Баян-Өлгий аймаг болон баруун бүс нутагт оршин суудаг казахуудын хувьд энэ өдөр нь "Наурыз" хэмээх хаврын баярын гол цөм нь болдог. Наурыз нь "Шинэ өдөр" гэсэн утгатай бөгөөд байгаль эх дэлхий нойрноосоо сэрж, өвс ургамал соёолж, амьд бүхэн төлжих цаг ирснийг баяр хөөрөөр угтан авдаг уламжлалтай. Монголын өргөн уудам тал нутагт хаврын салхи сэвэлзэж, цас хайлж эхлэх энэ үе нь малчдын хувьд төл хүлээн авах хариуцлагатай бөгөөд баярт мөчүүдийн нэг юм.

Энэхүү өдөр нь одон орны хувьд нарийн тооцоолол дээр үндэслэгддэг. Улаанбаатар хотын хувьд нар өглөөний 06:45 цаг орчимд мандаж, оройн 18:45 цаг орчимд жаргаснаар өдрийн гэрэлтэй хугацаа яг 12 цаг үргэлжилнэ. Энэхүү тэнцвэр нь байгаль дэлхийн зохицолдоог илэрхийлэх бөгөөд үүнээс хойш өдөр уртасч, шөнө богиноссоор зуны туйл хүрдэг. Монголчууд эрт дээр үеэс од эрхэс, нарны хөдөлгөөнийг ажиглан цаг хугацааг тооцоолж ирсэн арвин туршлагатай бөгөөд хаврын энэ тэнцэл нь жилийн дөрвөн улирлын хамгийн чухал зааг цэгүүдийн нэгд тооцогддог.

2026 оны Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр хэзээ болох вэ?

2026 онд хаврын өдөр шөнө тэнцэх одон орны үзэгдэл нь дараах хугацаанд тохионо:

Огноо: March 20, 2026 Долоо хоногийн өдөр: Friday Хугацаа: Одооноос 76 хоногийн дараа болно.

Энэхүү огноо нь тогтмол биш бөгөөд дэлхийн нарны эргэлтээс шалтгаалан жил бүр 3 дугаар сарын 19, 20 эсвэл 21-ний аль нэгэнд тохиодог. 2026 оны хувьд 3 дугаар сарын 20-ны Баасан гарагт тохиож байгаа бөгөөд энэ нь хаврын улирал албан ёсоор эхэлж буйг зарлах болно.

Түүхэн болон соёлын ач холбогдол

Монгол оронд хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдрийг тэмдэглэх уламжлал нь хэд хэдэн давхаргаас бүрддэг. Нэг талаас энэ нь цэвэр одон орны болон цаг уурын үзэгдэл бол нөгөө талаас олон зууны турш нүүдэлчдийн амьдралын хэмнэлийг тодорхойлж ирсэн түүхтэй.

Нүүдэлчдийн ажиглалт ба зурхай

Эртний монголчууд од эрхсийг шинжихдээ гаргууд байсан бөгөөд "Арван хоёр жилийн тоолол" болон "Наран тоолол"-ыг хослуулан хэрэглэдэг байв. Хаврын энэ өдөр нь "Хөхөө өвлийн хүйтэн" дуусч, "Хөрсний чийг" нэмэгдэх үеийг заадаг. Малчид энэ өдрөөс эхлэн хаврын тарга хүчийг анхаарч, мал сүргээ дулаан хашаа хороонд байлгах, төл малдаа анхаарал хандуулах ажлыг эрчимжүүлдэг. Монгол зурхайд энэ үеийг байгалийн эрчим хүчний өөрчлөлт, эерэг энерги дэлгэрэх үе гэж үздэг.

Наурыз баярын холбоо

Монгол Улсын баруун хязгаар Баян-Өлгий аймагт амьдардаг казах түмний хувьд энэ өдөр бол жилийн хамгийн том баяр юм. Наурыз нь Исламын шашинтай шууд холбоогүй, харин эртний Персээс гаралтай, байгаль дэлхийгээ дээдлэх зан үйл дээр суурилсан баяр юм. Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр нь Наурызын баярын гол цөм бөгөөд энэ нь шинэ жилийн эхлэл, сайн сайхны бэлгэдэл болдог. 2009 онд ЮНЕСКО-гоос Наурыз баярыг Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэсэн бөгөөд Монгол Улс үүнийг хадгалан хамгаалагч орнуудын нэг юм.

Хүмүүс энэ өдрийг хэрхэн тэмдэглэдэг вэ?

Монгол Улсын нийт хүн амын хувьд энэ өдөр нь өдөр тутмын ажил хөдөлмөр үргэлжилдэг энгийн өдөр байдаг ч бүс нутаг болон угсаатны бүлгүүдээс хамааран өөр өөрөөр өнгөрдөг.

Төв болон Зүүн Монголд

Улаанбаатар хот болон төвийн аймгуудад тусгайлан зохион байгуулсан парад эсвэл олон нийтийн баяр наадам болдоггүй. Гэсэн хэдий ч: Цаг уурын ажиглалт: Хүмүүс хаврын урь орж буйг анзаарч, зузаан хувцсаа нимгэлэх, гэр орноо цэвэрлэх зэргээр бэлтгэдэг. Соёлын арга хэмжээ: Зарим музей, соёлын төвүүдэд хаврын ирэлтийн талаарх үзэсгэлэн, одон орны ордонд тусгай лекцүүд зохион байгуулагдаж магадгүй. Гэр бүлийн хүрээнд: Ахмад настнууд хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр болж буйг сануулж, ирж буй дулаан цагийн ерөөл өргөдөг.

Баруун Монголд (Наурызын баяр)

3 дугаар сарын 20-ноос 22-ны хооронд Баян-Өлгий аймагт жинхэнэ баяр наадам өрнөдөг.

1. Наурыз Көжө: Гэр бүл бүр долоон төрлийн орцоос бүрдсэн тусгай шөл бэлтгэдэг. Үүнд ус, давс, мах, өөх, буудай, цагаан будаа, сүү зэрэг орно. Энэ нь элбэг дэлбэг байхыг бэлгэддэг.
2. Үндэсний хувцас: Хүмүүс хамгийн гоёмсог, хатгамалтай үндэсний дээл, хувцсаа өмсөж, бие биедээ зочлон золгодог.
3. Бүргэдийн баяр: Наурызын үеэр бүргэдийн анчдын жижиг хэмжээний наадам, тэмцээнүүд зохиогддог. Морин дээрээс бүргэдээ нисгэх, ан бариулах зэрэг нь гадаадын жуулчдын анхаарлыг их татдаг.
4. Морин тоглоом: "Көкпар" буюу тулам булаалдах тэмцээн, "Кыз куу" буюу охин хөөх зэрэг морин дээрх уламжлалт тоглоомууд төв талбайд зохиогддог.

Уламжлал ба зан заншил

Монголчуудын хувьд хаврын энэ үед дагаж мөрддөг зарим өвөрмөц зан үйлүүд байдаг.

Цагаан идээний хэрэглээ: Хавар болоход нөөцөлсөн мах багасч, мал төллөж эхэлснээр сүү, цагаан идээний хэрэглээ нэмэгддэг. Энэ нь бие махбодоо цэвэрлэх, шинэ эрчим хүч авах нэг хэлбэр юм. Байгаль дэлхийгээ аргадах: Малчид хаврын хавсарга, шуурганаас сэргийлж, байгаль дэлхийдээ идээ ундааныхаа дээжийг өргөж, мал сүргээ эсэн мэнд онд оруулахыг даатгадаг. Цэвэрлэгээ: Өвлийн турш хуримтлагдсан тоос шороог арилгах, гэр орноо сэргээх нь шинэ улирлыг угтаж буй бэлгэдэл юм. Казах түмний дунд "Наурызын өмнө гэрээ цэвэрлэвэл тэр жилдээ аз жаргалтай байна" гэх итгэл үнэмшил бий.

Жуулчдад зориулсан зөвлөгөө

Хэрэв та 2026 оны 3 дугаар сард Монголд зочлохоор төлөвлөж байгаа бол дараах зүйлсийг анхаараарай:

1. Цаг агаар: 3 дугаар сар бол Монголын хамгийн тогтворгүй цаг агаартай үеүдийн нэг. Улаанбаатарт агаарын температур -10°C-аас 0°C-ийн хооронд байх боловч хүчтэй салхи (хавсарга) салхилж болзошгүй. Тиймээс давхарлаж өмсөх дулаан хувцас, салхины хамгаалалттай куртка зайлшгүй шаардлагатай.
2. Аялал: Наурызын баярыг үзэхийг хүсвэл Улаанбаатараас Өлгий хот руу нисэх онгоцны тийзээ эрт захиалах хэрэгтэй. Өлгий хотод 3 дугаар сарын 21-22-нд хамгийн сонирхолтой арга хэмжээнүүд болдог.
3. Соёлын хүндэтгэл: Казах айлд зочлохдоо үндэсний хоол болох "Бешбармак"-ыг амсаж үзэх, гэрт орохдоо заавал малгайгаа авах зэрэг ёс заншлыг хүндэтгэх хэрэгтэй. Мөн анчдын бүргэдэд зөвшөөрөлгүй хүрэхээс зайлсхийгээрэй.
4. Гэрэл зураг: Энэ үе бол гэрэл зурагчдын хувьд диваажин юм. Цастай уулсын цаана үндэсний хувцастай бүргэдийн анчид морин дээрээ давхиж буй зураг нь дэлхийд алдартай.

Энэ өдөр бүх нийтийн амралтын өдөр үү?

Үгүй, хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр (3 дугаар сарын 20) нь Монгол Улсад бүх нийтийн амралтын өдөр биш юм.

Албан байгууллагууд: Засгийн газрын байгууллагууд, банкууд, сургууль, цэцэрлэг болон хувийн хэвшлийнхэн ердийн цагийн хуваарийн дагуу ажиллана. Дэлгүүр, үйлчилгээ: Бүх дэлгүүр, ресторан, үзвэр үйлчилгээний газрууд нээлттэй байна. Тээвэр: Нийтийн тээвэр болон хот хоорондын тээврийн хэрэгсэл хэвийн ажиллана.

Гэсэн хэдий ч 3 дугаар сарын 18-нд "Монгол цэргийн өдөр" тохиодог бөгөөд энэ нь мөн амралтын өдөр биш ч олон нийтийн арга хэмжээ ихтэй байдаг. Харин Баян-Өлгий аймагт Наурызын баяраар (3 дугаар сарын 22) орон нутгийн хэмжээнд баяр ёслолын байдалтай байж, зарим үйлчилгээний газрууд ажиллахгүй байх магадлалтайг анхаарна уу.

Дүгнэлт

Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр нь Монгол орны хувьд байгалийн шинэчлэл, амьдралын мөчлөгийн чухал зааг юм. Хэдийгээр нийслэл хотод энгийн нэгэн ажлын өдөр мэт өнгөрөх боловч, энэ өдрийн цаана орших одон орны гайхамшиг болон баруун Монголын өвөрмөц соёл уламжлал нь Монгол орныг улам баялаг, сонирхолтой болгодог. 2026 оны March 20, 2026-нд тохиох энэхүү өдөр нь өвлийн хүйтнийг үдэж, өөдрөг сэтгэлээр хаврыг угтах сайхан боломж билээ.