Ghode Jatra

घोडे जात्रा: काठमाडौँ उपत्यकाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक अश्व उत्सव

घोडे जात्रा नेपालको राजधानी काठमाडौँमा मनाइने एक अत्यन्तै प्राचीन, सांस्कृतिक र रोमाञ्चक पर्व हो। यो जात्रा विशेष गरी काठमाडौँको टुँडिखेलमा केन्द्रित हुन्छ, जहाँ नेपाली सेनाले घोडादौड र विभिन्न अश्वकला प्रदर्शन गर्ने गर्दछन्। चैत्र कृष्ण औंसीका दिन मनाइने यो पर्वले एकातिर परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको धार्मिक मान्यतालाई बोकेको छ भने अर्कोतिर आधुनिक समयमा सैन्य कौशल र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीकको रूपमा आफ्नो पहिचान बनाएको छ। घोडे जात्रा केवल घोडाहरूको दौड मात्र होइन, यो काठमाडौँका नेवार समुदायको संस्कृति, तान्त्रिक विधि र दुष्ट शक्तिमाथिको विजयको उत्सव पनि हो।

यस जात्राको मुख्य आकर्षण भनेकै टुँडिखेलमा हुने घोडचढी प्रदर्शन हो। हजारौँको सङ्ख्यामा उपस्थित जनमानसका अगाडि नेपाली सेनाका घोडचढीहरूले देखाउने साहसिक खेलहरूले सबैलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ। यस दिन काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ। विशेष गरी भद्रकाली, कङ्केश्वरी र लुमढी देवीको पूजा यस पर्वसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। यो पर्वले जाडो महिनाको अन्त्य र वसन्त ऋतुको आगमनलाई पनि संकेत गर्दछ, जसले गर्दा जनजीवनमा एउटा नयाँ उत्साह र उमङ्ग सञ्चार गर्दछ।

2026 मा घोडे जात्रा कहिले पर्छ?

नेपाली चन्द्र पात्रो (लूनर क्यालेन्डर) अनुसार घोडे जात्रा हरेक वर्ष चैत्र महिनाको कृष्ण पक्षको औंसी तिथिमा मनाइन्छ। यस वर्षको तिथि र समय तालिका निम्नुसार रहेको छ:

घोडे जात्राको मिति: March 18, 2026 दिन: Wednesday समय गणना: अब यो उत्सव आउन 74 दिन बाँकी छ।

घोडे जात्राको मिति स्थिर हुँदैन; यो चन्द्रमाको गतिमा आधारित हुने हुनाले हरेक वर्ष अङ्ग्रेजी क्यालेन्डर अनुसार फरक-फरक मितिमा पर्दछ। सामान्यतया यो मार्च महिनाको अन्त्य वा अप्रिल महिनाको सुरुतिर पर्ने गर्दछ। यसलाई नेपालको नयाँ वर्षको आगमनको पूर्वसन्ध्यामा मनाइने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सङ्क्रमणकालीन उत्सवको रूपमा पनि हेरिन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र पौराणिक कथा

घोडे जात्राको सुरुवातका पछाडि एउटा निकै रोचक र भयानक पौराणिक कथा लुकेको छ। जनश्रुति अनुसार, प्राचीन कालमा काठमाडौँको टुँडिखेल क्षेत्रमा 'गुरुमापा' नामक एउटा नरभक्षी राक्षसको बास थियो। उसले सहरका साना बालबालिकाहरूलाई समातेर खाने र स्थानीय बासिन्दाहरूलाई निकै दुःख दिने गर्दथ्यो। सहरबासीहरू यो राक्षसको आतंकबाट निकै त्रसित थिए।

पछि, स्थानीय बासिन्दा र तान्त्रिकहरूको सहयोगमा उक्त राक्षसलाई पराजित गरियो र मारियो। तर, मानिसहरूमा अझै पनि एउटा डर थियो—यदि त्यो राक्षसको आत्मा फेरि जीवित भयो वा उसको प्रेतात्माले दुःख दिन थाल्यो भने के गर्ने? भनिन्छ, त्यो राक्षसको आत्मालाई जमिनमुनि नै दबाएर राख्नका लागि घोडाका टापहरूले कुल्चाउने परम्परा सुरु भयो। घोडाहरू दौडाउँदा निस्कने टापको आवाज र कम्पनले राक्षसको शक्ति क्षीण हुने र ऊ पुन: ब्युँझन नसक्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले, "घोडाको टापले कुल्चाएर दुष्टलाई दबाउने" प्रतीकको रूपमा यो जात्रा मनाउन थालिएको हो।

मल्ल कालदेखि नै यो जात्राले औपचारिक स्वरूप पाउन थालेको इतिहास छ। काठमाडौँका मल्ल राजाहरूले यसलाई धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडेर भव्य रूपमा मनाउन सुरु गरे। पछि शाह काल र राणा कालमा यसलाई सैन्य शक्तिको प्रदर्शन गर्ने माध्यमको रूपमा विकसित गरियो। आजको समयमा, नेपाली सेनाले यस परम्परालाई निरन्तरता दिँदै व्यावसायिक अश्वकला र खेलकुदको रूपमा यसलाई विश्वव्यापी पहिचान दिलाएको छ।

जात्रा कसरी मनाइन्छ? मुख्य गतिविधिहरू र परम्पराहरू

घोडे जात्राको दिन काठमाडौँ उपत्यका उत्सवमय बन्छ। यस दिनका मुख्य क्रियाकलापहरूलाई निम्न अनुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

१. टुँडिखेलमा अश्वकला प्रदर्शन

यो जात्राको सबैभन्दा मुख्य र सार्वजनिक आकर्षण हो। नेपाली सेनाले टुँडिखेलमा विशेष समारोहको आयोजना गर्दछ, जहाँ राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र अन्य उच्चपदस्थ अधिकारीहरूको उपस्थिति रहन्छ। सेनाका घोडचढीहरूले विभिन्न कौशलहरू प्रदर्शन गर्छन्: घोडा दौड: विभिन्न विधामा घोडाहरूको प्रतिस्पर्धा गराइन्छ। सिल्क जम्प र हर्डल जम्प: घोडाहरूलाई बाधा-अवरोधहरू नाघ्न लगाइन्छ। तरबारबाजी (Sword Race): दौडिरहेको घोडामा बसेर निशाना लगाउने र तरबार चलाउने साहसिक खेल देखाइन्छ। टेन्ट पेगिङ (Tent Pegging): भुइँमा गाडिएको किल्लालाई दौडिरहेको घोडाबाट भालाले उखेल्ने खेल। शारीरिक व्यायाम: घोडामाथि चढेर गरिने विभिन्न कठिन शारीरिक कसरतहरू।

२. धार्मिक अनुष्ठान र देवीहरूको मिलन (द्य: ल्वाकेगु)

घोडे जात्रा केवल सेनाको प्रदर्शन मात्र होइन, यो नेवार समुदायको गहिरो धार्मिक आस्थाको पर्व पनि हो। यस दिन काठमाडौँका विभिन्न टोलबाट देवीका खतहरू (रथहरू) निकालिन्छ। विशेष गरी असन र टुँडिखेल आसपासका क्षेत्रमा 'द्य: ल्वाकेगु' अर्थात् देवीहरूको मिलन गराउने परम्परा छ। भद्रकाली (लुमढी), कङ्केश्वरी र लुतिअजिमा जस्ता देवीहरूलाई रथमा राखी एकअर्कासँग भेट गराइन्छ। यो दृश्य अत्यन्तै भावुक र आध्यात्मिक हुन्छ।

३. पाहाँ चह्रे (Pahan Chahre)

नेवार समुदायमा घोडे जात्रालाई 'पाहाँ चह्रे' उत्सवको एक हिस्साको रूपमा मनाइन्छ। 'पाहाँ' को अर्थ पाहुना र 'चह्रे' को अर्थ चतुर्दशी/औंसी हो। यस समयमा मानिसहरूले आफ्ना आफन्त र ईष्टमित्रहरूलाई घरमा बोलाएर भोज खुवाउने गर्दछन्। यो सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक मिलनको ठूलो अवसर हो। यस अवसरमा विशेष प्रकारको 'लुकु महाद्य:' (जमिनमुनि लुकेका महादेव) को पूजा गर्ने चलन छ।

४. ललितपुरको 'च्यवल ख्य:' मा हुने घोडे जात्रा

काठमाडौँको टुँडिखेलमा भव्य समारोह भइरहँदा ललितपुर (पाटन) मा पनि छुट्टै प्रकारको घोडे जात्रा मनाइन्छ। पाटनको बालकुमारी क्षेत्रमा एउटा एक्लो घोडालाई दौडाउने परम्परा छ। भनिन्छ, काठमाडौँको जात्रामा सहभागी हुन नपाएका वा आफ्नै छुट्टै अस्तित्व जोगाउन चाहने बासिन्दाहरूले यो परम्परा सुरु गरेका हुन्। यहाँको जात्रा अलि बढी मौलिक र स्थानीय स्वरुपको हुन्छ।

सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व

घोडे जात्राले नेपाली समाजमा बहुआयामिक महत्त्व राख्दछ:

दुष्ट शक्तिमाथि विजयको प्रतीक: यो जात्राले नकारात्मक ऊर्जा र दुष्ट शक्तिलाई पराजित गरी समाजमा शान्ति स्थापना गर्ने सन्देश दिन्छ। गुरुमापा राक्षसको कथाले मानिसलाई सधैं सचेत रहन र सामूहिक शक्तिले खराब पक्षलाई दबाउन सकिन्छ भन्ने सिकाउँछ। सामुदायिक एकता: नेवार समुदायका विभिन्न गुठीहरू यस जात्रामा सक्रिय हुन्छन्। रथ तान्नेदेखि पूजा व्यवस्थापनसम्म सबै मिलेर गर्दा सामाजिक एकता मजबुत हुन्छ। कृषि र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध: चैत्र महिना खेतीपातीको सिजन सुरु हुने समय पनि हो। किसानहरूले राम्रो बालीनाली र सुख-शान्तिको कामना गर्दै देवीदेवताको पूजा गर्छन्। पर्यटन प्रवर्द्धन: घोडे जात्रा हेर्नका लागि विदेशी पर्यटकहरू ठूलो सङ्ख्यामा काठमाडौँ आउँछन्। यसले नेपालको सांस्कृतिक पर्यटनलाई विश्वभर चिनाउन मद्दत पुर्‍याएको छ।

आगन्तुकहरूका लागि व्यावहारिक जानकारी

यदि तपाईं 2026 को घोडे जात्रा प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ भने, केही कुराहरू ध्यानमा राख्नु आवश्यक छ:

1. स्थान: मुख्य कार्यक्रम काठमाडौँको केन्द्रमा रहेको टुँडिखेल मैदानमा हुन्छ।
2. समय: सेनाको प्रदर्शन दिउँसोको समयमा सुरु हुन्छ, तर राम्रो ठाउँ पाउनका लागि बिहानै वा केही घण्टा अगाडि नै पुग्नु राम्रो हुन्छ।
3. भीडभाड: यो दिन काठमाडौँको मुटु (असन, इन्द्रचोक, रत्नपार्क क्षेत्र) मा निकै भीड हुन्छ। सवारी साधनको आवागमनमा पनि केही अवरोध हुन सक्छ, त्यसैले पैदल यात्रा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
4. फोटोग्राफी: टुँडिखेलको बाहिरी घेराबाट वा नजिकका अग्ला भवनहरूबाट घोडा दौडको राम्रो तस्बिर लिन सकिन्छ। तर, सुरक्षा घेरा र नियमहरूको पालना गर्नुपर्छ।
5. पोशाक: मन्दिर दर्शन र जात्रा अवलोकनका लागि शालीन र आरामदायी लुगा लगाउनु उचित हुन्छ। विशेष गरी शक्तिपीठहरूमा जाँदा स्थानीय परम्पराको सम्मान गर्नुहोला।

के यो सार्वजनिक बिदा हो?

घोडे जात्राको दिन काठमाडौँ उपत्यकाका तीनै जिल्लाहरू (काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर) मा सार्वजनिक बिदा दिइन्छ। उपत्यका बाहिर भने यो सामान्य कार्यदिन जस्तै हुन्छ।

सरकारी कार्यालय र विद्यालय: काठमाडौँ उपत्यकाभित्रका सबै सरकारी कार्यालय, बैंक, र शिक्षण संस्थाहरू यस दिन बन्द रहन्छन्। बजार र पसल: काठमाडौँका मुख्य बजारहरूमा चहलपहल बढी भए पनि जात्राको रुटमा पर्ने पसलहरू केही समयका लागि बन्द हुन सक्छन्। सार्वजनिक यातायातका साधनहरू पनि रुट परिवर्तन गरेर चलाइन्छ।

घोडे जात्रा केवल एउटा पर्व मात्र नभएर काठमाडौँको जीवन्त इतिहासको एउटा पाना हो। यसले हाम्रो पुर्खाको विश्वास, वीरता र कलालाई वर्तमान पुस्तासँग जोड्ने काम गरेको छ। 2026 को यो पावन अवसरमा, घोडाहरूको त्यो गर्जन र टापको आवाजले हामीभित्र रहेको नकारात्मकतालाई कुल्चिएर सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गरोस् भन्ने कामना गरिन्छ।