Prajatantra Diwas

नेपालमा यो दिवसको मिति नेपाली पात्रो (विक्रम संवत्) को आधारमा तय गरिने हुनाले अंग्रेजी क्यालेन्डरमा यसको मिति हरेक वर्ष थोरै फरक पर्न सक्छ। तर, नेपालको इतिहासमा फागुन ७ गतेको आफ्नै विशिष्ट र अपरिवर्तनीय महत्त्व छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र प्रजातन्त्रको उदय

नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाको कथा अत्यन्तै प्रेरणादायी र संघर्षपूर्ण छ। वि.सं. १९०३ देखि नेपालमा राणाहरूको पारिवारिक शासन सुरु भएको थियो। जंगबहादुर राणाले 'कोत पर्व' मार्फत सत्ता कब्जा गरेपछि राज्यका सम्पूर्ण शक्तिहरू राणा प्रधानमन्त्रीको हातमा केन्द्रित भए। राजा केवल नाम मात्रको (अलंकारिक) बनाइएका थिए भने जनताहरू चरम दमन र गरिबीमा पिल्सिएका थिए।

राणा शासनको अन्त्यका लागि प्रयासहरू: १९औं शताब्दीको अन्त्य र २०औं शताब्दीको सुरुतिर विश्वभरि स्वतन्त्रताका लहरहरू चलिरहेका थिए। भारतमा ब्रिटिस शासन विरुद्धको आन्दोलनले नेपाली युवाहरूलाई पनि प्रभावित पारेको थियो। नेपालभित्रै पनि गुप्त रूपमा विभिन्न संगठनहरू बन्न थाले। वि.सं. १९९३ मा स्थापना भएको 'नेपाल प्रजा परिषद्' ले राणा शासन विरुद्ध पर्चा पम्प्लेट बाँड्ने र जनतालाई जगाउने काम गर्यो। यसै क्रममा वि.सं. १९९७ मा शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठलाई राणाहरूले मृत्युदण्ड दिए। यी चार सहिदहरूको बलिदानले नेपाली जनतामा झन् ठूलो आक्रोश र क्रान्तिको ज्वाला पैदा गर्यो।

२००७ सालको क्रान्ति: दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य र भारतको स्वतन्त्रता पछि नेपालमा पनि आन्दोलनले उग्र रूप लियो। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा 'मुक्ति सेना' गठन गरियो र मुलुकका विभिन्न भागमा सशस्त्र तथा निशस्त्र आन्दोलनहरू सुरु भए। तत्कालीन राजा त्रिभुवनले पनि जनताको आन्दोलनलाई साथ दिने निर्णय गरे। उनी २००७ साल कात्तिकमा परिवारसहित भारतीय दूतावास हुँदै दिल्ली पुगे। यसले राणा सरकारलाई ठूलो दबाबमा पार्यो।

अन्ततः दिल्लीमा राजा, राणा र नेपाली कांग्रेसबीच त्रिपक्षीय सम्झौता भयो। जसलाई 'दिल्ली सम्झौता' भनिन्छ। सोही सम्झौता अनुसार राजा त्रिभुवन २००७ साल फागुन ४ गते नेपाल फर्किए र फागुन ७ गते टुँडिखेलमा आयोजित एक विशेष समारोहमा नेपालमा प्रजातन्त्रको घोषणा गरे। उनले घोषणा गरे कि अबदेखि नेपालको शासन जनताले निर्वाचित गरेका प्रतिनिधिहरूद्वारा तयार पारिएको संविधान बमोजिम सञ्चालन हुनेछ।

कसरी मनाइन्छ प्रजातन्त्र दिवस?

नेपालमा प्रजातन्त्र दिवस एक राजकीय पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यस दिन देशभरि विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्।

१. सैनिक मञ्च टुँडिखेलमा विशेष समारोह: काठमाडौँको टुँडिखेलमा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, सभामुख र अन्य उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको उपस्थितिमा विशेष समारोह आयोजना गरिन्छ। नेपाली सेनाले सलामी अर्पण गर्छ भने हेलिकप्टरबाट पुष्पवृष्टि गरिन्छ। विभिन्न झाँकीहरू प्रदर्शन गरिन्छन् जसले नेपालको सांस्कृतिक विविधता र प्रजातान्त्रिक यात्रालाई झल्काउँछन्।

२. सहिदहरूको सम्मान: यस दिन देशभरका सहिद स्मारकहरूमा माल्यार्पण गरिन्छ। विशेषगरी काठमाडौँको 'सहिद गेट' मा पुगेर राज्यका प्रमुखहरूले प्रजातन्त्रका लागि ज्यान गुमाउने वीर सहिदहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। जनताले पनि व्यक्तिगत रूपमा सहिदहरूको सम्झना गर्दै दीप प्रज्वलन गर्छन्।

३. दिपावली र प्रभातफेरी: प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा अघिल्लो साँझ र सोही दिन साँझ घरघरमा र सरकारी कार्यालयहरूमा दिपावली गरिन्छ। बिहान सबेरै विभिन्न विद्यालय, संघ-संस्था र सरकारी कर्मचारीहरूले ब्यानर र राष्ट्रिय झण्डासहित प्रभातफेरी (Morning Procession) निकाल्छन्। देशभक्तिपूर्ण गीतहरू बजाइन्छ र प्रजातन्त्रको महत्त्वबारे नारा लगाइन्छ।

४. विचार गोष्ठी र प्रवचन: रेडियो, टेलिभिजन र शैक्षिक संस्थाहरूमा प्रजातन्त्र, यसको उपलब्धि र चुनौतीहरूका बारेमा बहस र छलफल कार्यक्रमहरू चलाइन्छन्। नेताहरूले राष्ट्रका नाममा सन्देश दिँदै प्रजातन्त्रलाई अझ मजबुत बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्।

५. खेलकुद र सांस्कृतिक कार्यक्रम: धेरै ठाउँमा स्थानीय क्लबहरूले खेलकुद प्रतियोगिता र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्। विद्यालयहरूमा निबन्ध लेखन, वक्तृत्वकला र चित्रकला प्रतियोगिताहरू आयोजना गरी विद्यार्थीहरूलाई इतिहासको बारेमा जानकारी दिइन्छ।

प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्र: भिन्नता र सम्बन्ध

नेपालको राजनीतिक यात्रामा प्रजातन्त्र दिवस (फागुन ७) सँगै अन्य महत्वपूर्ण दिवसहरू पनि छन्, जस्तै लोकतन्त्र दिवस (वैशाख ११) र गणतन्त्र दिवस (जेठ १५)। धेरैलाई यी दिवसहरू बीचको भिन्नताबारे अन्योल हुन सक्छ।

यस दिन बैंकहरू बन्द हुने भएकाले यदि तपाईंलाई वित्तीय कारोबार गर्नु छ भने अघिल्लो दिन नै गर्नु उचित हुन्छ। यद्यपि, एटिएम (ATM) सुविधाहरू भने उपलब्ध रहन्छन्।

निष्कर्ष

प्रजातन्त्र दिवस केवल एउटा ऐतिहासिक सम्झना मात्र होइन, यो त हामीले पाएको स्वतन्त्रताको उपभोग र संरक्षण गर्ने प्रण गर्ने दिन पनि हो। २००७ सालमा सुरु भएको त्यो प्रजातान्त्रिक यात्राले धेरै उतारचढावहरू देख्यो—कहिले पञ्चायती व्यवस्थाको अन्धकार त कहिले सशस्त्र द्वन्द्व। तर, नेपाली जनताको प्रजातन्त्रप्रतिको अगाध आस्थाले नै आज नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष, संघीय र लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बन्न सफल भएको छ।

फागुन ७ ले हामीलाई सधैं यो सिकाउँछ कि शक्ति सधैं जनतामा निहित हुनुपर्छ। सहिदहरूको सपना साकार पार्न र प्रजातन्त्रको फल गाउँ-गाउँका सर्वसाधारणसम्म पुर्याउनु नै यस दिवसको वास्तविक सार्थकता हो। 2026 को प्रजातन्त्र दिवसले सबै नेपालीमा एकता, सहिष्णुता र मुलुक निर्माणको नयाँ ऊर्जा प्रदान गरोस् भन्ने कामना गरिन्छ।

हामीले आज जुन स्वतन्त्रताको सास फेरिरहेका छौं, त्यसको जग फागुन ७ मै हालिएको थियो। त्यसैले, यो दिन प्रत्येक नेपालीका लागि गर्व र आत्मसम्मानको दिन हो। प्रजातन्त्र दिवसको सबैमा हार्दिक शुभकामना!